Productieve afleidingen en nominalisaties.

Met afleiding maak je een nieuw woord door een voor- of achtervoegsel aan een basis toe te voegen. Met nominalisatie verander je een werkwoord, bijvoeglijk naamwoord of hele handeling in een zelfstandig naamwoord: beslissen → beslissing en veilig → veiligheid. Deze vormen zijn nuttig, maar niet elk denkbaar woord is automatisch gangbaar.

Na deze les kun je:

• veelvoorkomende voor- en achtervoegsels, zoals on-, her-, -ing, -heid en -atie, herkennen;
• voorspellen welke betekenis een afleiding waarschijnlijk heeft;
• spelling en lidwoord van een nieuw zelfstandig naamwoord controleren;
• een handeling naamwoordelijk formuleren;
• zware nominale zinnen herschrijven met werkwoorden.

1.Basis, affix en woordsoort

Een afleiding bestaat uit een basis en een toegevoegd element. Het achtervoegsel kan de woordsoort veranderen.

Basis	Afleiding	Verandering
ontwikkelen	ontwikkeling	werkwoord → zelfstandig naamwoord
mogelijk	mogelijkheid	bijvoeglijk naamwoord → zelfstandig naamwoord
breed	breedte	bijvoeglijk naamwoord → zelfstandig naamwoord
onderzoeken	onderzoeker	werkwoord → persoonsnaam
betalen	betaling	werkwoord → zelfstandig naamwoord

Productief betekent dat een patroon ook bij nieuwe of nog niet vaak gebruikte woorden kan worden toegepast. Productiviteit is gradueel: sommige patronen leveren gemakkelijk nieuwe woorden op, andere komen vooral in een bestaande woordenschat voor.

2.Productieve voorvoegsels

Een voorvoegsel verandert vaak de betekenis, maar niet altijd de woordsoort.

Voorvoegsel	Vaak betekeniseffect	Voorbeeld
on-	ontkenning of tegenstelling	duidelijk → onduidelijk
ver-	verandering of bewerking	werken → verwerken
be-	een handeling op iets richten	handelen → behandelen
ont-	losmaken of ongedaan maken	binden → ontbinden
her-	opnieuw	lezen → herlezen
mede-	samen met anderen	bewoner → medebewoner

De betekenis van een voorvoegsel is niet volledig voorspelbaar. Leer een nieuw woord daarom als geheel, vooral bij ver-, be- en ont-.

3.Handelingen en resultaten met -ing

Het achtervoegsel -ing vormt vaak een de-woord dat een proces, handeling of resultaat benoemt.

• veranderen → de verandering;
• betalen → de betaling;
• uitbreiden → de uitbreiding.

Bij toevoeging van -ing gelden de gewone spellingregels voor open en gesloten lettergrepen. Ga bij deze voorbeelden uit van de geschreven stam: die is gelijk aan de ik-vorm in de tegenwoordige tijd, zoals ik beslis en ik herhaal. Na een korte beklemtoonde klinker verdubbel je een enkele slotmedeklinker van de stam: beslis + -ing → beslissing. Zo blijft de lettergreep lis gesloten en de klinker kort. Een lange klinker die in de stam met twee gelijke letters wordt geschreven, schrijf je in een open lettergreep met één letter: herhaal + -ing → herhaling (her-ha-ling). Bij toelichten → toelichting blijft de stam toelicht behouden. Niet elk werkwoord krijgt een gangbare afleiding met -ing; controleer onbekende vormen in een woordenlijst.

Soms krijgt een werkwoord zonder zichtbaar achtervoegsel een zelfstandig naamwoord. Dat heet een nulafleiding: de aanvraag, het bezoek, de val. Deze woorden volgen niet het patroon met -ing.

4.Eigenschappen met -heid en -te

Met -heid maak je vaak een abstract de-woord van een bijvoeglijk naamwoord.

• duidelijk → de duidelijkheid;
• veilig → de veiligheid;
• gelijk → de gelijkheid;
• beschikbaar → de beschikbaarheid.

Met -te ontstaan namen voor meetbare eigenschappen of dimensies: de lengte, de breedte, de hoogte, de diepte en de warmte. Dit patroon is minder vrij productief dan -heid; je kunt niet bij elk bijvoeglijk naamwoord vanzelf een gangbare vorm met -te maken.

5.Personen met -er en -aar

De achtervoegsels -er en -aar kunnen een persoon benoemen die een handeling uitvoert of een beroep heeft.

• leiden → de leider;
• ontwerpen → de ontwerper;
• handelen → de handelaar;
• onderzoeken → de onderzoeker.

De keuze tussen -er en -aar is niet volledig voorspelbaar. Een bruikbare tendens is dat -aar volgt op een stam die eindigt op onbeklemtoond -el, -en of -er: handel → handelaar, teken → tekenaar en luister → luisteraar. In andere gevallen is -er meestal de gewone keuze, zoals in leider en onderzoeker. Het is geen vaste regel: bij dienen hoort bijvoorbeeld dienaar, hoewel de stam dien niet op onbeklemtoond -el, -en of -er eindigt. Daarnaast kunnen afleidingen lexicaliseren: bestuurder kan iemand zijn die een voertuig bestuurt of een lid van een bestuur. De context bepaalt welke betekenis bedoeld is.

6.Andere veelvoorkomende achtervoegsels

Ook deze achtervoegsels helpen je woordsoorten en betekenissen herkennen:

Basis	Afleiding	Verandering
vriend	de vriendschap	zelfstandig naamwoord → relatie of toestand
rijk	de rijkdom	bijvoeglijk naamwoord → abstract zelfstandig naamwoord
bakken	het baksel	werkwoord → resultaat van een handeling
gebeuren	de gebeurtenis	werkwoord → zelfstandig naamwoord
lezen	leesbaar	werkwoord → bijvoeglijk naamwoord
vriend	vriendelijk	zelfstandig naamwoord → bijvoeglijk naamwoord
berg	bergachtig	zelfstandig naamwoord → bijvoeglijk naamwoord

Afleidingen met het achtervoegsel -sel zijn het-woorden, zoals het baksel en het mengsel.

Ook deze patronen zijn niet onbeperkt vrij. Controleer een nieuwe afleiding steeds in een betrouwbaar woordenboek.

7.Internationale patronen met -atie en -ering

Veel formele woorden eindigen op -atie of -ering. De volgende paren tonen verwante werkwoorden en zelfstandige naamwoorden; niet elk naamwoord is in het Nederlands van het werkwoord afgeleid.

• organiseren — de organisatie;
• informeren — de informatie;
• digitaliseren — de digitalisering;
• evalueren — de evaluatie.

Een woord op -atie kan een resultaat, instelling of handeling benoemen; woorden op -ering benadrukken vaak het proces. Vergelijk de organisatie in Zij werkt bij een internationale organisatie (een instelling) met de digitalisering in De digitalisering van het archief duurt een jaar (een proces). De uitgang bepaalt de betekenis niet volledig: de organisatie van een festival kan ook het organiseren als handeling benoemen. Organisatie, informatie en evaluatie zijn ontleningen; behandel deze vormen op -atie dus niet als het resultaat van een vrij toepasbare Nederlandse afleidingsregel. Digitalisering is wel een afleiding met -ing van digitaliseren.

Deze vormen komen vaak voor in beleid, wetenschap en organisaties. Toch bestaan er soms kortere alternatieven: de invoering van het systeem kan duidelijker zijn dan de implementatie van het systeem, afhankelijk van wat precies gebeurt.

8.Van een werkwoord naar een nominalisatie

Een verbale zin noemt de handeling als werkwoord. Een nominale formulering maakt er een naamwoordgroep van.

Verbaal	Nominaal
De commissie beoordeelt de aanvraag.	De beoordeling van de aanvraag door de commissie duurt zes weken.
Het bedrijf breidt de fabriek uit.	De uitbreiding van de fabriek door het bedrijf begint in mei.
De onderzoekers analyseren de gegevens.	De analyse van de gegevens door de onderzoekers levert nieuwe inzichten op.
De trein vertrekt.	Het vertrek van de trein is vertraagd.
De reizigers wachten op de trein.	Het wachten op de trein duurt lang.
De onderzoekers onderzoeken de oorzaak.	Het onderzoek naar de oorzaak duurt een maand.

Het oorspronkelijke lijdend voorwerp krijgt vaak van; de handelende persoon kan met door worden toegevoegd. Die omzetting is niet altijd nodig. Ze is nuttig als je het proces als onderwerp wilt bespreken: De beoordeling van de aanvraag duurt zes weken.

Bij een werkwoord zonder lijdend voorwerp kan ook het oorspronkelijke onderwerp met van verschijnen: De trein vertrekt → het vertrek van de trein. Van verwijst dus niet altijd naar een lijdend voorwerp. Een vast voorzetsel kan behouden blijven, zoals op in wachten op de trein → het wachten op de trein. Soms vraagt het naamwoord juist een ander aanvullingspatroon: de oorzaak onderzoeken → het onderzoek naar de oorzaak. Leer daarom de aanvulling bij het naamwoord; naar is hier geen behouden voorzetsel van het werkwoord.

Ook de infinitief kan als zelfstandig naamwoord functioneren. Die staat met het: het lezen, het reizen, het invoeren van het systeem. Bijvoorbeeld: Het invoeren van het systeem duurt lang.

9.Lidwoord, meervoud en aanvulling

De meeste zelfstandige afleidingen op -ing, -heid, -te, -er, -aar en -atie zijn de-woorden. Het meervoud volgt het woordtype: ontwikkelingen, onderzoekers, organisaties. Woorden op -heid hebben een bijzondere meervoudsvorm: vervang -heid door -heden, zoals in mogelijkheid → mogelijkheden en moeilijkheid → moeilijkheden. Niet elk abstract woord heeft een gangbaar meervoud: veiligheid gebruik je in de algemene betekenis gewoonlijk alleen in het enkelvoud. De gesubstantiveerde infinitief is een uitzondering: het lezen, niet de lezen.

Een abstract naamwoord kan zonder lidwoord staan als het algemeen wordt bedoeld: Veiligheid is belangrijk. Bij een specifieke vorm gebruik je een bepaald lidwoord: De veiligheid van deze machine is onderzocht. De aanvulling met van maakt duidelijk over welke veiligheid het gaat.

10.Nominale stijl: compact maar soms zwaar

Nominalisaties kunnen relaties compact samenvatten en zijn daardoor bruikbaar in titels, definities en formele teksten.

• Onderzoek naar de gevolgen van klimaatverandering
• Beoordeling van aanvragen binnen zes weken

Een opeenstapeling maakt de zin echter statisch en kan verbergen wie handelt.

De verbale versie maakt de volgorde en uitvoerder zichtbaar. Kies niet automatisch voor een naamwoordelijke stijl omdat een tekst formeel is.

11.Een afleiding verantwoord gebruiken

1. Bepaal de basis en de bedoelde nieuwe woordsoort.
2. Kies een bekend productief patroon.
3. Controleer of de vorm werkelijk gangbaar is en hoe hij wordt gespeld.
4. Leer een zelfstandig naamwoord met zijn lidwoord en mogelijke aanvulling.
5. Vraag bij een nominalisatie of de uitvoerder zichtbaar moet zijn.
6. Herschrijf met een werkwoord als de zin te veel abstracte naamwoorden bevat.

Productieve woordvorming helpt je nieuwe woorden begrijpen en maken. Goed gebruik vraagt daarnaast kennis van vaste vormen, context en stijl.