Telbare en niet-telbare zelfstandige naamwoorden.

Met een telbaar zelfstandig naamwoord kun je losse eenheden noemen: één boek, drie boeken. Een niet-telbaar zelfstandig naamwoord stelt iets meestal voor als een hoeveelheid, materiaal of geheel: water, rijst, informatie.

Na deze les kun je:

• telbare en niet-telbare zelfstandige naamwoorden herkennen;
• passende lidwoorden en hoeveelheidswoorden kiezen;
• met een maat, verpakking of portie een niet-telbare hoeveelheid tellen.

1.Kun je losse eenheden tellen?

Een telbaar zelfstandig naamwoord heeft normaal een enkelvoud en een meervoud. Je kunt er direct een getal voor zetten. Een niet-telbaar zelfstandig naamwoord gebruik je in zijn gewone betekenis meestal alleen in het enkelvoud.

Kenmerk	Telbaar	Niet-telbaar
met een	een stoel	niet: een rijst
direct met een getal	twee stoelen	niet: twee rijsten
meervoud	stoelen	meestal geen meervoud
hoeveelheid	veel stoelen	veel rijst

Typische niet-telbare woorden noemen een stof, een materiaal, een abstract begrip of een verzameling: de melk, het hout, de informatie, het verkeer en de bagage.

De keuze tussen de en het staat los van telbaarheid: de melk en het hout zijn allebei niet-telbaar. Leer het lidwoord dus apart.

2.Lidwoorden bij telbare woorden

Een enkelvoudig telbaar woord heeft in een onbepaalde woordgroep meestal een. In het meervoud vervalt dat lidwoord.

• Er staat een fiets voor de deur.
• Er staan fietsen voor de deur.
• Ik zoek een appartement.
• In deze straat zijn appartementen te huur.

Als het om een bekende of bepaalde eenheid gaat, gebruik je de of het: de fiets van Noor, het appartement op de hoek.

3.Niet-telbare woorden blijven meestal enkelvoud

Bij een onbepaalde hoeveelheid staat meestal geen lidwoord: We kopen brood en Ik heb informatie nodig. Een niet-telbaar woord krijgt doorgaans een enkelvoudige persoonsvorm.

Niet-telbaar woord	Voorbeeld
de informatie	De informatie is duidelijk.
het nieuws	Het nieuws was verrassend.
de bagage	De bagage staat al in de hal.
het verkeer	Het verkeer wordt steeds drukker.
het meubilair	Het meubilair is gisteren geleverd.

Sommige woorden zijn in een andere taal wel telbaar. Zeg in het Nederlands niet een informatie of informaties. Gebruik bijvoorbeeld een bericht, een gegeven of een stukje informatie.

Soms bestaat er naast een niet-telbaar woord een telbaar alternatief: het meubilair tegenover de meubels, en de bagage tegenover de koffers.

4.Woorden voor aantal en hoeveelheid

Sommige hoeveelheidswoorden passen alleen bij telbare woorden; andere kunnen bij beide soorten staan.

Hoeveelheidswoord	Telbaar meervoud	Niet-telbaar enkelvoud
twee, drie, tien	drie boeken	—
enkele, een paar	enkele vragen	—
veel, weinig	veel vragen	veel tijd
genoeg, voldoende	genoeg stoelen	genoeg ruimte
wat	wat appels	wat kaas
een beetje	—	een beetje geduld
alle / al	alle boeken	al het water / al de melk
geen	geen stoelen	geen tijd
een aantal / een hoeveelheid	een aantal vragen	een hoeveelheid papier

5.Een maat of portie maakt tellen mogelijk

Je kunt een niet-telbare hoeveelheid tellen door een eenheid toe te voegen. De eenheid staat in het enkelvoud of meervoud; het materiaalwoord blijft onveranderd.

• een glas water, drie glazen water;
• een kilo rijst, twee kilo rijst;
• een stukje informatie, enkele stukjes informatie;
• een fles melk, vier flessen melk;
• een plak kaas, zes plakken kaas.

Bij veel maten blijft de maat na een getal in het enkelvoud: twee kilo rijst, drie liter water en vijf meter stof. Bij gewone verpakkingen gebruik je wel het meervoud: twee flessen melk.

6.De betekenis kan de telbaarheid veranderen

Hetzelfde woord kan telbaar of niet-telbaar zijn als de betekenis verandert.

Niet-telbare betekenis	Telbare betekenis
Er ligt glas op straat.	Ik koop vier glazen.
Wij drinken graag koffie.	We bestellen twee koffies.
Ik eet weinig kip.	Er lopen drie kippen buiten.
Kaas wordt duurder.	De winkel verkoopt Nederlandse kazen.

In twee koffies bedoel je twee kopjes of bestellingen. In Nederlandse kazen gaat het om verschillende soorten kaas.

Controleer je keuze in drie stappen:

1. Bedoel je losse personen, dieren of dingen? Gebruik een telbare vorm.
2. Bedoel je materiaal, inhoud of een geheel zonder losse eenheden? Gebruik een niet-telbare vorm.
3. Wil je de hoeveelheid tellen? Voeg een maat, verpakking, portie of soort toe.

Telbaarheid hoort bij de betekenis in de zin. Leer daarom niet alleen het woord, maar ook de manier waarop het daar gebruikt wordt.