Terwijl en toen in beschrijving en verhaal.

Met terwijl en toen verbind je gebeurtenissen in een verhaal. Terwijl laat vaak twee situaties tegelijk lopen. Toen wijst meestal een eenmalig moment of een volgende stap in het verleden aan.

Na deze les kun je:

• gelijktijdige gebeurtenissen verbinden met terwijl;
• een achtergrond en een onderbrekende gebeurtenis combineren;
• toen gebruiken voor een specifiek moment in het verleden;
• het contrast herkennen tussen toen als voegwoord en als tijdsbepaling.

1.Terwijl: twee situaties tegelijk

Terwijl leidt een bijzin in en zet het werkwoord achteraan. De gebeurtenis in de hoofdzin vindt plaats gedurende dezelfde periode.

• Ik maakte aantekeningen terwijl de docent uitleg gaf.
• Terwijl Noor kookte, dekte Amir de tafel.
• De kinderen speelden buiten terwijl het zacht regende.
• Terwijl wij op de bus wachtten, bespraken we het plan.

Beide handelingen kunnen een tijd duren. Daardoor is terwijl geschikt voor een beschrijving van wat op hetzelfde moment gaande was.

Ondertussen en intussen zijn bijwoorden, geen voegwoorden. Je gebruikt ze zonder bijzin: Noor kookte. Ondertussen dekte Amir de tafel.

2.Achtergrond en hoofdgebeurtenis

In een verhaal geeft een terwijl-bijzin vaak de achtergrond. De hoofdzin noemt wat binnen die situatie gebeurde.

Terwijl ik naar huis fietste, begon het plotseling te hagelen.

Het fietsen was al bezig; het hagelen begon binnen die periode. In de terwijl-bijzin staat doorgaans een werkwoord dat duurt, zoals fietsen, opruimen of bellen. In de hoofdzin staat vaak een werkwoord dat een punt markeert, zoals begon, viel uit of ging. De onvoltooid verleden tijd (imperfectum) past goed bij beide.

Achtergrond	Gebeurtenis op de voorgrond
Terwijl de bezoekers binnenkwamen,	viel het licht uit.
Terwijl ik de kast opruimde,	vond ik een oude brief.
Terwijl zij aan het bellen was,	ging de deurbel.

De terwijl-bijzin kan voor- of achteraan staan. Staat zij vooraan, dan volgt inversie in de hoofdzin: Terwijl ik opruimde, vond ik de brief.

3.Terwijl kan ook een contrast geven

Soms betekent terwijl ongeveer daarentegen. De situaties zijn dan niet vooral gelijktijdig, maar onverwacht verschillend.

• Noor werkt graag vroeg, terwijl Amir liever 's avonds werkt.
• De eerste offerte was goedkoop, terwijl de tweede meer service bood.
• Zij zegt dat ze rust nodig heeft, terwijl ze elke avond afspraken maakt.

De laatste zin kan ook kritiek of tegenspraak uitdrukken. Let op de context en toon: terwijl is niet altijd een neutrale tijdsverbinding.

4.Toen als voegwoord

Toen leidt een bijzin in voor een eenmalig moment of een afgebakende periode in het verleden. Het werkwoord staat achteraan.

Als voegwoord combineert toen altijd met een verleden tijd. Voor heden en toekomst gebruik je als of wanneer: Toen ik gisteren thuiskwam, lag er een pakket voor de deur tegenover Als ik morgen thuiskom, ligt er misschien een pakket voor de deur.

• Toen ik thuiskwam, lag er een pakket voor de deur.
• De winkel was al dicht toen wij aankwamen.
• Toen zij in Utrecht woonde, fietste ze elke dag naar haar werk.

De periode toen zij in Utrecht woonde kan lang zijn, maar zij is afgesloten en wordt als één verleden fase gepresenteerd.

Gebruik voor herhaling meestal als: Als ik vroeger bij mijn oma logeerde, bakten we pannenkoeken. Toen past bij één bezoek of één afgebakende fase.

5.Toen als zelfstandig tijdswoord

Toen kan ook zonder bijzin vooraan staan. Het neemt dan de eerste zinsplaats in en veroorzaakt inversie.

• Eerst controleerden we de kaart. Toen vertrokken we.
• De telefoon ging. Toen werd het stil.
• Ik hoorde een harde klap. Toen keek ik naar buiten.

Vergelijk:

• voegwoord: Toen de telefoon ging, werd het stil.
• tijdsbepaling: De telefoon ging. Toen werd het stil.

In beide gevallen staat werd vóór het onderwerp van de hoofdzin na het voorste tijdsdeel.

6.Terwijl of toen?

Kijk naar het tijdsverband.

Bedoeling	Keuze	Voorbeeld
twee lopende situaties	terwijl	Ik las terwijl zij muziek luisterde.
achtergrond met gebeurtenis	terwijl	Terwijl ik sliep, begon het te stormen.
specifiek moment in het verleden	toen	Toen de wekker ging, stond ik op.
volgende stap	toen	We betaalden. Toen gingen we weg.
tegenstelling	terwijl	Ik hou van drukte, terwijl hij rust zoekt.

7.Werkwoordstijden combineren

De onvoltooid verleden tijd (imperfectum) beschrijft vaak situaties en verhaallijnen. De voltooid verleden tijd (plusquamperfectum) markeert wat al eerder was gebeurd.

Toen de vergadering begon, had ik de stukken al gelezen.

De vergadering begon op het centrale verleden moment. Het lezen gebeurde daarvoor. In een volledig verteld verleden houden beide delen met terwijl meestal dezelfde verleden tijd: Terwijl ik de tafel dekte, warmde Noor de soep op.

8.Een verhaal controleren

1. Lopen twee situaties tegelijk? Kies terwijl.
2. Is er een eenmalig verleden moment of afgesloten fase? Kies toen + bijzin.
3. Noem je de volgende stap? Gebruik zelfstandig toen, gevolgd door inversie.
4. Drukt terwijl mogelijk contrast uit? Controleer of de toon past.
5. Staat de persoonsvorm achteraan in de bijzin en vóór het onderwerp na een vooropgeplaatst zinsdeel?

De verbindingen maken zichtbaar wat tegelijk gebeurt, welk moment iets verandert en hoe het verhaal daarna verdergaat.