Alfabet polski i znaki diakrytyczne.

Polski alfabet ma 32 litery. Poznasz ich małe i wielkie formy oraz znaki diakrytyczne: ogonki, kreski i kropkę. Te znaki są ważne, gdy czytasz i zapisujesz polskie słowa.

1.Małe i wielkie litery

Każda litera ma dwie formy: małą i wielką, na przykład a – A, ą – Ą. Poniżej jest cały alfabet w kolejności. Czytaj tabelę wierszami, od lewej do prawej.

Wielka litera	Mała litera	Wielka litera	Mała litera
A	a	Ą	ą
B	b	C	c
Ć	ć	D	d
E	e	Ę	ę
F	f	G	g
H	h	I	i
J	j	K	k
L	l	Ł	ł
M	m	N	n
Ń	ń	O	o
Ó	ó	P	p
R	r	S	s
Ś	ś	T	t
U	u	W	w
Y	y	Z	z
Ź	ź	Ż	ż

Kolejność wszystkich liter:

a, ą, b, c, ć, d, e, ę, f, g, h, i, j, k, l, ł, m, n, ń, o, ó, p, r, s, ś, t, u, w, y, z, ź, ż.

1.1Nazwy liter

Gdy literujesz imię lub adres, podajesz nazwy kolejnych liter.

Litera	Nazwa	Litera	Nazwa
a	a	ą	ą
b	be	c	ce
ć	cie	d	de
e	e	ę	ę
f	ef	g	gie
h	ha	i	i
j	jot	k	ka
l	el	ł	eł
m	em	n	en
ń	eń	o	o
ó	u kreskowane	p	pe
r	er	s	es
ś	eś	t	te
u	u	w	wu
y	igrek	z	zet
ź	ziet	ż	żet

Na przykład Ewa literujemy: e – wu – a. Żeby uniknąć pomyłki, możesz powiedzieć też z z kreską dla ź i z z kropką dla ż.

2.Litery ze znakami diakrytycznymi

Znaki diakrytyczne to małe znaki przy literach. W polskim alfabecie jest dziewięć liter z takimi znakami.

Mała i wielka litera	Znak	Przykład
ą – Ą	ogonek	mąka
ć – Ć	kreska	ćma
ę – Ę	ogonek	ręka
ł – Ł	przekreślenie	łapa
ń – Ń	kreska	koń
ó – Ó	kreska	góra
ś – Ś	kreska	środa
ź – Ź	kreska	źle
ż – Ż	kropka	żaba

Znak jest częścią litery. A i ą to różne litery. Tak samo l i ł oraz z, ź i ż.

2.1Jak brzmią te litery?

• ą i ę nazywamy samogłoskami nosowymi. Przy wymowie nosowej powietrze płynie także przez nos. Nie zawsze jednak czytamy te litery tak samo. Porównaj: mąka, ząb, ręka. W słowie ząb litera ą brzmi jak om. Na końcu słowa ę zwykle brzmi jak e: idę.
• ó brzmi tak samo jak u: góra, ul.
• ł brzmi jak angielskie w w słowie water: łapa.
• ć, ń, ś, ź oznaczają miękkie głoski: ćma, koń, środa, źle. „Miękkie” znaczy tutaj, że przy ich wymowie środek języka unosi się ku podniebieniu, czyli górnej części wnętrza ust. Porównaj: kasa – Kasia. Ż brzmi inaczej niż ź: żaba.

Miękkie głoski zapisujemy też przez i. Przed spółgłoską lub na końcu słowa piszemy ś, ć, ń, ź, dź. Przed samogłoską inną niż i piszemy si, ci, ni, zi, dzi. Wtedy i oznacza miękkość i nie jest osobną samogłoską.

Zapis z kreską	Zapis przez i
środa	siedem
ćma	ciocia
koń	nie
źle	ziarno
dźwig	dziecko

Dlatego piszemy siostra, nie „śostra”. Gdy słyszymy samogłoskę i, również nie dodajemy kreski: w słowie zima litera i oznacza samogłoskę i miękkość poprzedniej spółgłoski.

2.2Dwie litery, jedna głoska: dwuznaki

Dwuznak to dwie litery, które razem oznaczają jedną głoskę, czyli jeden dźwięk mowy. Dwuznak nie jest osobną literą alfabetu. W podanych słowach wyróżnione dwie litery czytamy razem.

Dwuznak	Przykład
ch	chleb
cz	czas
dz	dzwon
dź	dźwig
dż	dżem
rz	rzeka
sz	szafa

3.Mały znak, inne słowo

Nie pomijaj znaków. Bez znaku słowo może być niepoprawne albo mieć inne znaczenie.

Zwróć szczególną uwagę na trzy litery:

• z — bez dodatkowego znaku: zupa;
• ź — z kreską: źle;
• ż — z kropką: żaba.

4.Znaki zostają przy wielkich literach

Wielka litera też ma swój znak. Na początku zdania piszemy na przykład Ś, a nie S, jeśli słowo zaczyna się od ś.

5.Co warto zapamiętać

• Polski alfabet ma 32 litery.
• Ą, ć, ę, ł, ń, ó, ś, ź, ż to litery ze znakami diakrytycznymi.
• Małe i wielkie litery zachowują znaki: ę – Ę, ź – Ź.
• Znak może zmienić słowo: półka – Polka.

Przy przepisywaniu słowa sprawdź: Czy są wszystkie litery? Czy są wszystkie ogonki, kreski i kropki?