Aspekt bezokolicznika po czasownikach modalnych.

Po czasownikach takich jak musieć, móc, chcieć oraz po formach powinien, powinna można używać bezokolicznika dokonanego lub niedokonanego. Wybór zależy od tego, czy mówimy o wykonywaniu czynności, czy o jej zakończeniu i wyniku. W ten sposób precyzujemy obowiązek, zamiar lub możliwość.

1.Co wnosi aspekt bezokolicznika?

Czasownik modalny określa obowiązek, możliwość albo wolę. Bezokolicznik nazywa czynność, a jego aspekt pokazuje, jak ją przedstawiamy:

• aspekt niedokonany kieruje uwagę na wykonywanie czynności, jej trwanie lub powtarzanie;
• aspekt dokonany przedstawia czynność jako zamkniętą całość, często z określonym wynikiem.

2.Ten sam czasownik modalny, dwa ujęcia

Żaden z poniższych czasowników modalnych nie wymaga sam przez się tylko jednego aspektu. Obie formy mogą być poprawne, ale inaczej przedstawiają sytuację.

Wyrażenie modalne	Bezokolicznik niedokonany	Bezokolicznik dokonany
muszę — obowiązek	Muszę pisać raport przez całe popołudnie.	Muszę napisać raport do jutra.
mogę — możliwość	Mogę czytać w pociągu.	Mogę przeczytać ten krótki artykuł przed spotkaniem.
chcę — zamiar lub chęć	Chcę gotować częściej w domu.	Chcę dziś ugotować zupę.
powinnam — powinność lub zalecenie	Powinnam regularnie sprawdzać pocztę.	Powinnam sprawdzić adres przed wysłaniem paczki.

Podobny wybór występuje po wyrażeniach trzeba i warto: Trzeba wietrzyć pokój codziennie, ale Teraz trzeba wywietrzyć pokój.

3.Kontekst jest ważniejszy niż pojedyncze słowo

Określenia czasu pomagają wybrać aspekt, lecz nie działają jak automatyczna reguła.

Przez godzinę zwykle wskazuje czas wykonywania czynności: Muszę sprzątać przez godzinę. W godzinę może określać czas potrzebny do osiągnięcia wyniku: Muszę posprzątać mieszkanie w godzinę.

Samo dzisiaj nie rozstrzyga wyboru:

Również powtarzalność nie wyklucza aspektu dokonanego:

• Codziennie muszę sprawdzać pocztę. — Przedstawiam to jako stały obowiązek.
• Codziennie muszę wysłać jeden raport. — W każdym dniu mam wykonać jedno zamknięte zadanie.

4.Możliwość działania a możliwość uzyskania wyniku

Po móc aspekt pomaga odróżnić warunki do wykonywania czynności od możliwości doprowadzenia jej do końca. Dokładne znaczenie zależy jednak także od sytuacji: móc może oznaczać możliwość lub pozwolenie.

Aspekt nie określa stopnia pewności. Mogę naprawić rower nadal opisuje możliwość, a nie gwarancję naprawy. Podobnie chcę naprawić rower wyraża zamiar, ale nie zapewnia, że go zrealizuję.

5.Przeczenie: najpierw ustal znaczenie modalne

Przy przeczeniu trzeba oddzielić znaczenie czasownika modalnego od aspektu bezokolicznika.

Zdanie	Znaczenie w podanym kontekście
Nie muszę pisać raportów; to zadanie koleżanki.	Nie mam obowiązku wykonywania tej czynności.
Nie muszę napisać tego raportu dzisiaj; termin jest w piątek.	Nie mam obowiązku ukończenia tego zadania dzisiaj.
Nie mogę wysłać raportu, bo nie działa internet.	Nie mam możliwości wykonania konkretnej czynności.
Nie mogę wysyłać dokumentów na prywatne adresy; zabrania tego regulamin.	Obowiązuje mnie zakaz takiego działania.

6.Obowiązek w przeszłości nie potwierdza wykonania

Czas przeszły czasownika modalnego także nie daje pewności, że osiągnięto wynik wskazany przez bezokolicznik dokonany.

Te zdania nie są sprzeczne. Opisują odpowiednio obowiązek, zamiar i możliwość, których nie zrealizowano. Aby potwierdzić wykonanie, trzeba je wyrazić: Musiałam wysłać formularz i wysłałam go w czwartek.

7.Jak wybrać aspekt?

1. Ustal znaczenie modalne: obowiązek, możliwość, chęć czy zalecenie.
2. Zdecyduj, co chcesz podkreślić: wykonywanie czynności czy zamknięte zadanie i wynik.
3. Sprawdź kontekst, zwłaszcza określenia czasu i powtarzalności. Nie traktuj ich jako bezwzględnych reguł.
4. Przy przeczeniu rozróżnij brak obowiązku, brak możliwości i zakaz.

Muszę czytać przedstawia obowiązek wykonywania czynności. Muszę przeczytać przedstawia obowiązek osiągnięcia wyniku. Żadne z tych zdań nie informuje jeszcze, że obowiązek został spełniony.