Czas zaprzeszły w dawnych tekstach i stylizacji.

Czas zaprzeszły pozwala rozpoznać w dawnym tekście zdarzenie wcześniejsze od innego zdarzenia przeszłego. Jego formy, takie jak uczynił był czy napisałam była, są dziś archaiczne; w stylizacji mogą porządkować chronologię, a zarazem nadawać wypowiedzi ton dawny, uroczysty lub żartobliwy.

1.Przeszłość widziana z przeszłości

Podstawową funkcją czasu zaprzeszłego jest wyrażanie uprzedniości wobec przeszłego punktu odniesienia. Punktem tym może być zdarzenie opisane w tym samym zdaniu albo sytuacja ustalona wcześniej w narracji.

Nie chodzi zatem po prostu o wydarzenie bardzo odległe. Zdanie Przed tysiącem lat powstała tu osada zawiera zwykły czas przeszły. Z kolei zdarzenia oddalone od siebie zaledwie o kilka minut również mogą pozostawać w relacji uprzedniości.

2.Budowa i zgodność członów

W łatwo rozpoznawalnym wariancie konstrukcji odmieniona forma czasu przeszłego czasownika głównego łączy się z formą był, była, było, byli, były. Oba człony odnoszą się do tego samego podmiotu i pozostają zgodne pod względem liczby oraz rodzaju.

Osoba	Rodzaj męski lub męskoosobowy	Rodzaj żeński lub niemęskoosobowy
ja	napisałem był	napisałam była
ty	napisałeś był	napisałaś była
on / ona	napisał był	napisała była
my	napisaliśmy byli	napisałyśmy były
wy	napisaliście byli	napisałyście były
oni / one	napisali byli	napisały były

W trzeciej osobie liczby pojedynczej występuje także rodzaj nijaki: Dziecko zasnęło było, zanim wrócili rodzice.

W tekstach można spotkać również końcówkę osobową przy czasowniku być, np. byłem napisał, byłaś napisała, oraz inny szyk członów, np. był napisał zamiast napisał był. Nie są to odrębne czasy. Przy lekturze trzeba rozpoznać całą konstrukcję, a nie tylko kolejność wyrazów.

3.Aspekt i granice interpretacji

Czas zaprzeszły szczególnie łatwo rozpoznać przy czasownikach dokonanych: uczynił był, odjechała była, podpisali byli. Przedstawiają one zdarzenie zakończone przed innym momentem przeszłości. Nie oznacza to jednak, że konstrukcja jest ograniczona do aspektu dokonanego.

W drugim przykładzie niedokonane mieszkać przedstawia wcześniejszy okres życia, nie pojedynczy zakończony akt. Uprzedniość i aspekt to dwa różne zagadnienia.

Przy interpretacji warto oddzielić trzy informacje:

• uprzedniość — zdarzenie lub stan poprzedza przeszły punkt odniesienia;
• aspekt — czasownik ujmuje sytuację jako dokonaną albo niedokonaną;
• aktualność skutków — wynika z kontekstu, nie z samej formy zaprzeszłej.

Forma postanowił był nie rozstrzyga sama w sobie, czy postanowienie później utrzymano, czy odwołano.

4.Co nie jest czasem zaprzeszłym

Samo wystąpienie wyrazu był nie wystarcza do rozpoznania konstrukcji. Decydują budowa całego orzeczenia i jego funkcja.

Zdanie	Rozpoznanie
Jan opuścił był dom przed przyjazdem gości.	Czas zaprzeszły: dwa człony czasownikowe, wcześniejsze wyjście.
Jan był zmęczony po podróży.	Orzeczenie imienne w czasie przeszłym; opis stanu.
Dom był otoczony murem.	Konstrukcja z imiesłowem przymiotnikowym biernym; nie forma czasu zaprzeszłego.
Jan był w domu, kiedy przybyli goście.	Zwykły czas przeszły czasownika być.

Nie należy też automatycznie utożsamiać formy byłby napisał z czasem zaprzeszłym. Obecność by wprowadza tryb przypuszczający; zdanie Byłby napisał, gdyby znał adres mówi o sytuacji niezrealizowanej, a nie stwierdza wcześniejszego napisania listu.

5.Neutralna parafraza i stylizacja

We współczesnej neutralnej polszczyźnie relację uprzedniości wyraża zazwyczaj zwykły czas przeszły, wsparty kontekstem lub określeniami wcześniej, już, przedtem, zanim. Czas zaprzeszły nie jest obowiązkowy nawet wtedy, gdy kolejność zdarzeń ma zasadnicze znaczenie.

Przy parafrazie zachowujemy chronologię, ale tracimy część stylistycznego nacechowania. Przy stylizacji postępujemy odwrotnie: świadomie dodajemy formę, która zwraca uwagę na sposób opowiadania.

Efekt zależy od otoczenia językowego:

• w narracji historyzującej forma może współtworzyć dawny ton;
• w wypowiedzi podniosłej może wzmacniać dystans i uroczystość;
• w codziennej sytuacji może brzmieć ironicznie lub komicznie: Kupiłem był bilet, lecz pomyliłem pociągi.

6.Jak czytać i stosować tę formę

1. Rozpoznaj budowę: odróżnij konstrukcję typu uczynił był od połączeń był zmęczony i był w domu.
2. Znajdź punkt odniesienia: ustal, wobec którego momentu przeszłości sytuacja jest wcześniejsza; szukaj go także w poprzednich zdaniach.
3. Sprawdź kontekst: nie wyprowadzaj z samej formy odległości czasowej, odwołania decyzji ani zaniku skutków.
4. Dobierz rejestr: w neutralnym tekście zwykle wystarczy czas przeszły; w stylizacji archaiczna forma powinna mieć wyraźną funkcję.

Najważniejsze rozróżnienie: czas zaprzeszły wskazuje przede wszystkim przeszłość wcześniejszą, nie „bardzo dawną”, a jego współczesne użycie jest stylistycznie nacechowane.