Czasowniki dwuaspektowe.

Czasowniki takie jak mianować i aresztować mogą mieć aspekt niedokonany albo dokonany bez zmiany formy. Nauczysz się rozpoznawać ich aspekt w kontekście, odczytywać czas wypowiedzi i jasno mówić o przebiegu czynności lub zakończonym zdarzeniu.

1.Jedna forma, dwa aspekty

Zwykle różnica aspektu wiąże się z różnicą formy: robić — zrobić, podpisywać — podpisać. Czasownik dwuaspektowy może natomiast pełnić obie funkcje:

• jako niedokonany przedstawia czynność w trakcie lub powtarzającą się;
• jako dokonany przedstawia zdarzenie jako zakończoną całość.

Nie oznacza to, że w każdym zdaniu oba odczytania są równie naturalne. O wyborze interpretacji decydują znaczenie całej wypowiedzi i sytuacja.

2.Które czasowniki są dwuaspektowe?

Do czasowników dwuaspektowych należą między innymi mianować, aresztować i anulować. Ich użycie często wiąże się z decyzjami urzędowymi, działaniami instytucji lub formalnym zakończeniem jakiejś sprawy. Dwuaspektowe bywają też czasowniki rodzime, używane w codziennych sytuacjach, takie jak kazać. Przy darować i ranić kwalifikacja aspektowa różni się między słownikami i może zależeć od znaczenia. Odczytanie aspektu zależy również od znaczenia, w którym używamy danego czasownika.

Czasownik	Użycie niedokonane: zwyczaj lub procedura	Użycie dokonane: konkretne zdarzenie
mianować	Dowódca zwykle mianował na zastępcę najbardziej doświadczonego oficera.	Dowódca mianował Ewę swoją zastępczynią i powierzył jej prowadzenie odprawy.
aresztować	W tamtym okresie policja codziennie aresztowała uczestników protestów.	Wczoraj policja aresztowała podejrzanego i przewiozła go do aresztu.
anulować	System automatycznie anuluje nieopłacone zamówienia.	Za chwilę anuluję to zamówienie.
kazać	Mama codziennie kazała nam sprzątać pokój.	Mama kazała mi posprzątać pokój, więc odłożyłem telefon.
darować (zob. uwaga poniżej)	Babcia zwykle darowała nam drobne przewinienia.	Tym razem darowała mi spóźnienie i zamknęła temat.
ranić (użycie dokonane ograniczone; zob. uwaga poniżej)	Jego złośliwe uwagi często raniły bliskich.	Odłamek ranił żołnierza w ramię. Mężczyzna upadł na ziemię.
awansować	W tej firmie pracownicy zwykle awansują po kilku latach.	W zeszłym miesiącu Marta awansowała na kierowniczkę i objęła nowy zespół.
internować	W czasie konfliktu władze regularnie internowały kolejne grupy cudzoziemców.	Władze internowały tę grupę i umieściły ją w obozie.

3.Jak odczytać czas?

Przy czasownikach dwuaspektowych forma taka jak mianuje może odnosić się do teraźniejszości albo przyszłości.

Sposób przedstawienia czynności	Przykład	Odczytanie
Stała praktyka	Ta instytucja mianuje swoich przedstawicieli na trzy lata.	Aspekt niedokonany, czas teraźniejszy
Konkretne przyszłe zdarzenie	Jutro komisja mianuje nowego dyrektora.	Aspekt dokonany, czas przyszły prosty
Przyszła praktyka	Od przyszłego roku komisja będzie mianować dyrektorów na pięcioletnie kadencje.	Aspekt niedokonany, czas przyszły złożony

Forma będzie mianować jest poprawna: czasownik występuje tutaj w funkcji niedokonanej. Poprawny jest również wariant będzie mianowała, gdy podmiotem jest komisja.

Ta sama dwuznaczność występuje w pierwszej osobie: anuluję i mianuję mogą wyrażać teraźniejszość albo przyszłość. Porównaj: Codziennie anuluję nieopłacone zamówienia — teraźniejsza praktyka; Jutro anuluję to zamówienie — konkretne przyszłe zdarzenie. Gdy mówisz o planach, dodaj określenie czasu, np. Jutro mianuję nową zastępczynię, aby odbiorca wiedział, kiedy ma nastąpić zdarzenie.

4.Co pomaga rozpoznać aspekt?

Czytaj całe zdanie, nie tylko czasownik. Pomagają trzy pytania:

1. Czy opis dotyczy zwyczaju lub czynności w trakcie? To sprzyja interpretacji niedokonanej.
2. Czy wypowiedź przedstawia konkretne zdarzenie jako całość? To sprzyja interpretacji dokonanej.
3. Czy dalszy kontekst mówi, co nastąpiło po tym zdarzeniu? Może on potwierdzać odczytanie dokonane.

W czasie przeszłym sama końcówka czasownika nie rozstrzyga o aspekcie. Krótkie zdanie Anulowali zamówienia bez kontekstu nie wyjaśnia na przykład, czy chodzi o stałą praktykę w pewnym okresie, czy o jedną zakończoną akcję.

Określenia takie jak codziennie czy regularnie są wskazówkami, a nie automatycznymi regułami. Trzeba uwzględnić sposób przedstawienia całej sytuacji.

5.Jak uniknąć niejasności?

Nie musisz na siłę tworzyć innej formy czasownika. Najczęściej wystarczy doprecyzować kontekst:

• zwyczaj: System anuluje takie rezerwacje każdego wieczoru;
• konkretna przyszła decyzja: Za chwilę anuluję tę rezerwację;
• zakończone zdarzenie: Anulowałem rezerwację i dostałem potwierdzenie.

Możesz też spotkać formę dokonaną zaaresztować. Jej istnienie nie oznacza, że aresztować musi zawsze być niedokonane. W zdaniu Wczoraj aresztowano podejrzanego i przewieziono go do aresztu forma bez przedrostka naturalnie opisuje zakończone zdarzenie.