Dawna liczba podwójna w utrwalonych formach.

Formy oczy, uszy, ręce przechowują ślady dawnej liczby podwójnej, ale we współczesnej polszczyźnie funkcjonują jako liczba mnoga. Ich interpretacja wymaga oddzielenia pochodzenia historycznego od dzisiejszego znaczenia, odmiany i nacechowania stylistycznego.

1.Dawna kategoria, współczesne formy

Dawna polszczyzna rozróżniała liczbę pojedynczą, podwójną i mnogą. Liczba podwójna, nazywana też dualisem, służyła do oznaczania dwóch obiektów. Nie była ograniczona do nazw części ciała, choć właśnie w nazwach naturalnych par zachowały się jej najbardziej rozpoznawalne ślady.

Zanik tej kategorii nie oznaczał usunięcia wszystkich jej form. Niektóre zostały włączone do odmiany liczby mnogiej, a ich pierwotne znaczenie „dokładnie dwa” przestało obowiązywać.

2.Gdzie zachowały się ślady dualisu

Najważniejsze pozostałości występują w odmianie rzeczowników oko, ucho, ręka. Ich dzisiejsze paradygmaty łączą formy różnego pochodzenia — nie są kompletnymi zachowanymi paradygmatami liczby podwójnej.

Współczesne formy	Związek z dawną liczbą podwójną	Dzisiejsza funkcja
oczy, uszy, ręce	Kontynuują dawne formy mianownika i biernika liczby podwójnej	Mianownik, biernik i wołacz liczby mnogiej
oczu, uszu	Zachowują dawne formy dopełniacza liczby podwójnej	Dopełniacz liczby mnogiej
oczyma, uszyma	Kontynuują dawny narzędnik liczby podwójnej	Warianty narzędnika liczby mnogiej
rękoma	Forma związana z dziedzictwem narzędnika liczby podwójnej i późniejszymi przekształceniami odmiany	Wariant narzędnika liczby mnogiej obok rękami
ręku w połączeniu w ręku	Kontynuuje dawną formę miejscownika liczby podwójnej	W tym połączeniu: miejscownik liczby pojedynczej

Nie każda nieregularność w odmianie tych rzeczowników jest bezpośrednią pozostałością dualisu. Nie należy też rozpoznawać historycznej liczby wyłącznie po ostatnich literach wyrazu.

2.1Ślady w liczebnikach

Dziedzictwo dualisu zachowało się również w liczebnikach. Także tutaj trzeba odróżnić dawną budowę od współczesnego systemu odmiany.

Współczesne formy	Związek historyczny	Dzisiejsze użycie
dwieście	Zrost dawnego połączenia dwie ście, w którym ście było formą liczby podwójnej rzeczownika sto	Jeden liczebnik oznaczający 200: dwieście stron
dwoma / dwiema	Formy narzędnika związane z dawną odmianą dualną liczebnika dwa	Dwoma łączy się z rzeczownikami różnych rodzajów, a dwiema z żeńskimi: dwoma domami, dwoma oknami, dwoma lub dwiema książkami
oba / obie	Kontynuują dawne rozróżnienia rodzajowe form dualnych	Oba okna, obie książki — wskazanie obu elementów pary
obu / obiema	Należą do odmiany liczebnika oba, zachowującej dziedzictwo dualne wraz z późniejszymi przekształceniami	Obu występuje m.in. w dopełniaczu i miejscowniku: obu okien, o obu oknach; obiema jest żeńską formą narzędnika: obiema rękami, obok oboma rękami

Znaczenie dwóch elementów wynika tu ze znaczenia liczebnika, nie z istnienia odrębnej współczesnej liczby gramatycznej. W zdaniu Obie książki leżały na stole rzeczownik i czasownik mają formy liczby mnogiej.

3.Współczesna odmiana i zgoda

Historycznie dualne formy oczy, uszy, ręce wymagają dziś zwykłej zgody niemęskoosobowej w liczbie mnogiej: zmęczone oczy, zmarznięte uszy, sprawne ręce. W czasie przeszłym powiemy: oczy bolały, uszy marzły, ręce drżały.

Odmiana łączy dawne formy dualne z formami utworzonymi według wzorców liczby mnogiej:

Przypadek liczby mnogiej	oko — narząd wzroku	ucho — narząd słuchu	ręka
Mianownik	oczy	uszy	ręce
Dopełniacz	oczu	uszu	rąk
Celownik	oczom	uszom	rękom
Biernik	oczy	uszy	ręce
Narzędnik	oczami / oczyma	uszami / uszyma	rękami / rękoma
Miejscownik	oczach	uszach	rękach
Wołacz	oczy	uszy	ręce

4.Warianty narzędnika a styl

Współczesne warianty nie zawsze są stylistycznie równorzędne. Oczami i uszami są neutralne; oczyma ma często charakter książkowy lub literacki, ale występuje też w szerzej używanych utrwalonych połączeniach. Forma uszyma jest dziś rzadka i może nadawać wypowiedzi ton archaizujący.

Rękami i rękoma należą do poprawnej współczesnej polszczyzny. Samego wariantu rękoma nie należy automatycznie uznawać za archaizm.

Wybór wariantu zależy więc od rejestru i utrwalonego połączenia, nie od historycznej wartości liczbowej końcówki.

5.Szczególne losy formy „ręku”

W wyrażeniu w ręku dawna forma dualna została przystosowana do funkcji liczby pojedynczej. Jej pochodzenie nie przeszkadza użyciu z określeniem jednym.

Oba zdania są poprawne. Forma ręku dopuszcza tu połączenie w jednym ręku, podczas gdy przy formie ręce używamy żeńskiej postaci określenia: w jednej ręce. Nie oznacza to, że rzeczownik ręka staje się ogólnie rzeczownikiem rodzaju męskiego lub nijakiego.

Gdy wyraźnie wskazujemy dwie ręce, neutralnym współczesnym połączeniem jest w obu rękach. Nie odtwarzamy dawnej liczby podwójnej tylko dlatego, że sytuacja dotyczy pary.

6.Znaczenie wyrazu a wybór formy

Historyczne formy oczy i uszy utrwaliły się przede wszystkim w znaczeniach anatomicznych. Przy innych znaczeniach tych samych rzeczowników spotykamy również oka i ucha.

Znaczenie	Przykład	Wniosek
Narządy wzroku	Kot miał zielone oczy.	Utrwalona forma o pochodzeniu dualnym
Plamki tłuszczu	Na rosole pływały oka tłuszczu.	Inne znaczenie rzeczownika — inna forma liczby mnogiej
Narządy słuchu	Pies nastawił uszy.	Utrwalona forma o pochodzeniu dualnym
Uchwyty naczynia	Garnek miał dwa solidne ucha.	Dwa obiekty nie wymuszają formy uszy

Nie jest to jednak bezwyjątkowa reguła „część ciała — forma dawna, przedmiot — forma regularna”. Formy związane z anatomią pozostają również w przenośniach i utartych połączeniach, np. uszy czapki. W mniej typowych znaczeniach trzeba uwzględnić zwyczaj językowy, a nie tylko budowę przedmiotu.

7.Jak interpretować utrwaloną formę

1. Ustal współczesne znaczenie rzeczownika. Para uchwytów nie musi mieć takiej samej nazwy jak para narządów.
2. Rozpoznaj dzisiejszy przypadek i liczbę. W zdaniu Oczy wszystkich były zmęczone występuje liczba mnoga, a w połączeniu w jednym ręku — pojedyncza.
3. Zastosuj współczesną zgodę i odmianę. Etymologia nie zastępuje aktualnej normy.
4. Sprawdź rejestr wariantu. Oczyma i uszyma mogą zmieniać ton wypowiedzi; nie oznaczają jednak „dokładnie dwojgiem”.

Dawna liczba podwójna przetrwała w formach, nie jako żywa reguła liczenia. Jej ślady pomagają wyjaśnić dzisiejszą odmianę, lecz nie uprawniają do tworzenia osobnych form dla każdej pary.