Deprecjatywne formy nazw osób: chłopy i profesory.

Formy chłopy i profesory nie tylko nazywają osoby: mogą też ujawniać stosunek mówiącego do nich. Ich interpretacja wymaga rozróżnienia budowy gramatycznej, zgody w zdaniu i efektu stylistycznego — od lekceważenia po poufałość lub uznanie.

1.Na czym polega deprecjatywność

Niektóre rzeczowniki męskoosobowe mają w mianowniku liczby mnogiej obok form zwykłych także formy nazywane deprecjatywnymi: chłopi — chłopy, profesorowie — profesory. Formy te odnoszą się nadal do ludzi, ale łączą się z określeniami i orzeczeniem w rodzaju niemęskoosobowym.

Porównaj:

Deprecjatywność nie jest więc wyłącznie kwestią „mocniejszego słowa”. Obejmuje wybór formy rzeczownika i związany z nim wzorzec zgody.

2.Formy zwykłe i nacechowane

Rzeczownik	Zwykły mianownik liczby mnogiej	Forma deprecjatywna	Przykładowe połączenie
chłop	chłopi	chłopy	te uparte chłopy
profesor	profesorowie, profesorzy	profesory	te przemądrzałe profesory
dyrektor	dyrektorzy	dyrektory	te ważne dyrektory
student	studenci	studenty	te leniwe studenty
policjant	policjanci	policjanty	te groźne policjanty
Polak	Polacy	Polaki	te Polaki
doktor	doktorzy	doktory	te przemądrzałe doktory
Szwed	Szwedzi	Szwedy	te Szwedy

W tych przykładach forma deprecjatywna ma końcówkę -y, a po k — -i. W parach studenci — studenty, policjanci — policjanty zmienia się również postać tematu: forma deprecjatywna nie zawiera wymiany t : c widocznej w formie zwykłej. Podobnie w parach Polacy — Polaki, doktorzy — doktory i Szwedzi — Szwedy nie występują oboczności odpowiednio k : c, r : rz i d : dz. W tych parach forma deprecjatywna zachowuje spółgłoskę tematu znaną z mianownika liczby pojedynczej. Nie jest to jednak ogólna zasada, że każda forma deprecjatywna musi mieć temat twardy; jej budowa zależy od typu odmiany rzeczownika.

Nie traktuj jednak tej tabeli jako polecenia, by każdej nazwie osoby dopisywać -y. Możliwość utworzenia formy, jej rozpowszechnienie i naturalność zależą od konkretnego rzeczownika. Niektóre postacie są utrwalone, inne brzmią jak doraźny zabieg stylistyczny.

3.Zgoda: te profesory były, nie ci profesory byli

W spójnym użyciu konstrukcji deprecjatywnej niemęskoosobową postać przyjmują wyrazy uzgadniane z rzeczownikiem. Dotyczy to między innymi zaimków, przymiotników i form czasu przeszłego.

Zgoda męskoosobowa	Zgoda niemęskoosobowa przy formie deprecjatywnej
ci profesorowie	te profesory
znani profesorowie	znane profesory
profesorowie przyszli	profesory przyszły
profesorowie byli pewni	profesory były pewne
profesorowie, którzy protestowali	profesory, które protestowały

4.Zakres odmiany: biernik a rejestr

W normie wzorcowej odrębność form deprecjatywnych ujawnia się w mianowniku i wołaczu liczby mnogiej. Nie oznacza to utworzenia nowego, pełnego wzorca odmiany na podobieństwo rzeczowników nieosobowych.

W pozostałych przypadkach używa się zwykłych form danego rzeczownika: profesorów, profesorom, profesorami, profesorach. W normie wzorcowej biernik zachowuje postać równą dopełniaczowi; w mowie potocznej spotyka się także biernik równy mianownikowi.

Jeśli w drugim lub trzecim zdaniu ma pozostać czytelna ironia, musi wynikać z kontekstu, intonacji albo innych słów. Sama forma profesorów czy profesorami nie sygnalizuje opozycji widocznej w parze profesorowie — profesory.

5.Pogarda, ironia czy uznanie?

Nazwa deprecjatywne wskazuje na typowy efekt obniżenia rangi, lecz nie przesądza o intencji każdej wypowiedzi. Odczytanie zależy od słownictwa, sytuacji, intonacji i relacji między rozmówcami.

• Lekceważenie: mówiący podważa kompetencje lub pozycję opisywanych osób.
• Żartobliwy dystans: uczestnicy rozmowy rozpoznają przerysowanie i nie muszą odbierać go jako zniewagi.
• Poufałość lub podziw: zwłaszcza formy takie jak chłopy mogą podkreślać siłę, zaradność czy solidarność.

Znaczenie samego rzeczownika też ma znaczenie. Chłopi jest zwykłą liczbą mnogą od chłop w znaczeniu związanym z warstwą społeczną lub pracą na roli. Potoczne chłopy może natomiast oznaczać po prostu mężczyzn. Nie każda para zdań z tymi formami różni się zatem wyłącznie stopniem szacunku.

5.1Neutralizacja i skala nacechowania

W niektórych utrwalonych formach nacechowanie deprecjonujące słabnie lub zanika — to neutralizacja nacechowania. Chłopaki (z końcówką -i po k) funkcjonuje jako zwykła potoczna liczba mnoga od chłopak: zdanie Nasze chłopaki już wróciły z wycieczki nie musi zawierać żadnej negatywnej oceny. Potoczność pozostaje, choć pogardy może nie być.

Nie wszystkie formy zajmują jednak to samo miejsce na tej skali. Profesory wyraźnie sygnalizuje ocenę lub dystans, natomiast etniczne określenia Niemce i Ruski, używane wobec ludzi we współczesnej polszczyźnie ogólnej, są silnie nacechowane i zwykle odbierane jako obraźliwe. Neutralne nazwy to Niemcy i Rosjanie. Historyczny lub gwarowy kontekst może zmieniać odczytanie, ale nie czyni tych określeń neutralnymi we współczesnej rozmowie. Także formy Polaki i Szwedy z tabeli mogą wyrażać pogardę; tabela pokazuje ich budowę, a nie zaleca ich używania.

6.Jak świadomie wybrać formę

1. Ustal intencję. Czy chcesz jedynie nazwać osoby, czy również wyrazić ocenę albo poufałość?
2. Sprawdź znaczenie rzeczownika. Szczególnie przy parze chłopi/chłopy sam kontekst musi wyjaśniać, o jakiej grupie mowa; odróżnienie chłopi — chłopy nie jest widoczne w każdym przypadku.
3. Zachowaj właściwą zgodę. W mianowniku: ci profesorowie byli pewni, ale te profesory były pewne.
4. Dobierz biernik do rejestru. W normie wzorcowej: widzę tych profesorów; potocznie spotyka się też konstrukcje typu widzę te chłopy.
5. Oceń rejestr i relację. Forma żartobliwa w gronie znajomych może być obraźliwa w oficjalnej rozmowie.

Najważniejsze rozróżnienie: deprecjatywność gramatyczna nie zawsze oznacza pogardę, a stopień nacechowania konkretnej formy zależy od utrwalonego użycia i kontekstu. Neutralizacja pogardy nie musi oznaczać zaniku potoczności.