Elipsa i równoległość składniowa.

Elipsa pozwala pominąć to, co odbiorca może odtworzyć z kontekstu, a równoległość składniowa nadaje powiązanym członom podobną budowę. Oba zabiegi pomagają ograniczać powtórzenia i wyraźniej zestawiać informacje. Wymagają jednak kontroli rekcji, czytelności oraz stylu wypowiedzi.

1.Elipsa: mniej słów, pełny sens

Elipsa to pominięcie składnika, który można odtworzyć na podstawie kontekstu językowego lub sytuacji. Wypowiedź nie musi zawierać wszystkich składników pełnego zdania, aby była zrozumiała i poprawna.

Odtwarzamy nie zawsze identyczną formę wyrazu, lecz składnik pasujący do danego członu. W ostatnim przykładzie pełna forma brzmi opracował, nie opracowała.

Elipsa jest szczególnie użyteczna, gdy:

• odpowiadamy na pytanie bez powtarzania jego treści;
• zestawiamy osoby, działania lub wyniki;
• unikamy wielokrotnego przywoływania tej samej informacji.

Warunkiem jest dostępność pominiętej treści dla odbiorcy, a nie sama możliwość skrócenia zdania.

2.Co można pominąć i jak to zaznaczyć

Zakres elipsy bywa różny: od jednego składnika po większą część zdania.

Kontekst	Wypowiedź skrócona	Odtworzenie treści
Odpowiedź na pytanie o termin	— Kiedy wyślesz umowę? — Jutro.	Jutro wyślę umowę.
Zestawienie działań	Ewa sprawdza dane, a Adam — przypisy.	Adam sprawdza przypisy.
Zestawienie miejsc	Na parterze jest recepcja, a na piętrze — sala konferencyjna.	Na piętrze jest sala konferencyjna.

Myślnik może zaznaczać miejsce pominiętego składnika, zwłaszcza orzeczenia w zestawieniu. Ułatwia wtedy dostrzeżenie równoległej budowy członów. Nie jest jednak obowiązkowym znakiem każdej elipsy.

3.Równoległość: podobna budowa, czytelne zestawienie

Równoległość składniowa, nazywana też paralelizmem składniowym, polega na podobnym ukształtowaniu powiązanych członów wypowiedzi. Ułatwia porównywanie informacji, porządkuje wyliczenia i wzmacnia argumentację.

Nie wymaga elipsy. Powtórzenie może być celowe i pożyteczne.

W wyliczeniu warto konsekwentnie wybierać jeden sposób przedstawiania równorzędnych treści:

Sposób ujęcia	Przykład
Rzeczowniki nazywające działania	Naszym celem jest skrócenie procedur, ograniczenie kosztów i poprawa jakości.
Bezokoliczniki	Chcemy skrócić procedury, ograniczyć koszty i poprawić jakość.
Zdania podrzędne	Zależy nam na tym, żeby procedury były krótsze, żeby koszty były niższe i żeby jakość była wyższa.

Równoległość nie oznacza identycznej długości członów ani mechanicznego powtarzania każdego słowa. Najważniejsze są podobna funkcja składniowa i przejrzysta relacja między treściami.

4.Granica skrótu: rekcja i znaczenie

Przed pozostawieniem jednego wspólnego dopełnienia sprawdź, jakiej formy wymagają poszczególne czasowniki. Wspólny sens nie gwarantuje wspólnej konstrukcji gramatycznej.

Podobny problem pojawia się przy różnych konstrukcjach przyimkowych:

• Uczestniczy w projekcie i odpowiada za niego. — zachowano konstrukcje uczestniczyć w czymś oraz odpowiadać za coś.
• Czyta i komentuje raport. — oba czasowniki łączą się z biernikiem, więc wspólne dopełnienie jest naturalne.

Nie każda formalnie możliwa oszczędność jest dobra stylistycznie. Zdanie Stracił klucze i cierpliwość jest zrozumiałe, lecz łączy dosłowne i przenośne znaczenie czasownika. Może wywoływać efekt humorystyczny. W neutralnym sprawozdaniu lepiej napisać: Zgubił klucze, a później stracił cierpliwość.

5.Równoległość a spójniki i rejestr

W konstrukcjach zarówno… jak i… oraz nie tylko… lecz także… pozycja spójników powinna jasno wskazywać, które elementy zestawiamy.

Przed jak i w konstrukcji zarówno… jak i… stawiamy przecinek. Oddzielamy też przecinkiem człony połączone przez nie tylko… lecz także….

Unikaj przypadkowego mieszania sposobów wyliczania, zwłaszcza w tekście oficjalnym:

• Niespójnie: Chcemy obniżyć koszty, poprawy jakości i żeby klienci byli zadowoleni.
• Spójnie: Chcemy obniżyć koszty, poprawić jakość i zwiększyć zadowolenie klientów.

Nie każda różnica budowy jest jednak błędem. Zdanie Powiedział prawdę i że nie zamierza przepraszać jest zrozumiałe, ale nierównoległe stylistycznie. W starannie redagowanym tekście można rozdzielić informacje: Powiedział prawdę. Dodał, że nie zamierza przepraszać.

6.Kontrola przed skróceniem zdania

1. Odtwórz pominięty składnik. Czy odbiorca znajdzie go w kontekście bez zgadywania?
2. Sprawdź formę. Czy odtworzone orzeczenie pasuje do swojego podmiotu?
3. Sprawdź rekcję. Czy każdy czasownik ma dopełnienie we właściwym przypadku i z właściwym przyimkiem?
4. Porównaj człony. Czy równorzędne informacje mają czytelną, możliwie równoległą budowę?
5. Oceń styl. Czy skrót pomaga, czy tworzy niezamierzony żart albo utrudnia odbiór?

Elipsa usuwa przewidywalną treść; równoległość porządkuje treść pozostawioną. Możesz stosować je razem, ale nie kosztem poprawnej konstrukcji i jasnego sensu.