Zgoda formalna i znaczeniowa w złożonych grupach podmiotu.

W rozbudowanej grupie podmiotu liczba osób lub rzeczy nie zawsze odpowiada liczbie gramatycznej orzeczenia. O jego formie może decydować budowa grupy albo jej znaczenie. Najważniejsze są podmioty szeregowe, nazwy zbiorowe, konstrukcje ilościowe oraz połączenia typu dyrektor z zastępcą.

1.Co steruje zgodą orzeczenia?

Zgoda formalna polega na dostosowaniu orzeczenia do właściwości gramatycznych podmiotu. Zgoda znaczeniowa uwzględnia przede wszystkim to, kogo lub co podmiot oznacza: na przykład kilka osób, choć jego ośrodkiem jest rzeczownik w liczbie pojedynczej.

Porównaj:

• Komisja przyjechała rano — orzeczenie zgadza się z rzeczownikiem komisja.
• Wujostwo przyjechali rano — nazwa wuja i ciotki, choć ma formę liczby pojedynczej, łączy się z orzeczeniem w liczbie mnogiej i rodzaju męskoosobowym.

Nie wybieramy swobodnie między tymi mechanizmami. Znaczenie grupy jest ważne, ale zakres zgody znaczeniowej zależy również od konkretnego wyrazu, konstrukcji i rejestru wypowiedzi.

2.Ośrodek grupy a rzeczowniki zależne

Aby ustalić formę orzeczenia, znajdź ośrodek grupy podmiotu, czyli wyraz, wokół którego zbudowana jest cała grupa. Rzeczownik stojący najbliżej czasownika nie musi być jej ośrodkiem.

Grupa podmiotu	Ośrodek	Orzeczenie w zdaniu
Zespół doświadczonych tłumaczek	zespół	Zespół doświadczonych tłumaczek zakończył pracę.
Grupa nowych pracowników	grupa	Grupa nowych pracowników przyjechała rano.
Kierowniczka obu działów	kierowniczka	Kierowniczka obu działów zatwierdziła plan.
Przedstawiciele nowej komisji	przedstawiciele	Przedstawiciele nowej komisji zgłosili uwagi.

W pierwszym zdaniu o formie zakończył decyduje rzeczownik zespół, a nie płeć osób tworzących zespół. W ostatnim zdaniu liczba pojedyncza wyrazu komisji nie zmienia liczby mnogiej orzeczenia.

3.Nazwy zbiorowe a zgoda znaczeniowa

Rzeczowniki takie jak zespół, komisja, rodzina, publiczność, małżeństwo nazywają zbiorowości, ale w starannej polszczyźnie łączą się zasadniczo z orzeczeniem w liczbie pojedynczej. Sama wielość członków grupy nie wystarcza, aby użyć liczby mnogiej.

Inaczej zachowują się niektóre utrwalone nazwy grup osób. Państwo w znaczeniu pary lub grupy osób oraz wujostwo w znaczeniu wuja i ciotki łączą się z orzeczeniem w liczbie mnogiej, w czasie przeszłym — w rodzaju męskoosobowym.

Znaczenie podmiotu	Przykład
państwo jako organizacja polityczna	To państwo podpisało umowę.
państwo jako para osób	Państwo Kowalscy podpisali umowę.
wujostwo jako wuj i ciotka	Wujostwo przyjechali na święta.

4.Grupy ilościowe: większość, część, pięciu

Zgodę przy wyrazach większość, część, połowa omawia osobna lekcja; tutaj przypomnijmy typowy wzorzec: Większość uczestników poparła projekt.

Konstrukcje z liczebnikiem mają własny schemat. Nie należy ich objaśniać wyłącznie rzeczywistą liczbą uczestników.

Konstrukcja podmiotu	Przykład	Forma orzeczenia
dwaj + rzeczownik	Dwaj eksperci zgłosili uwagi.	liczba mnoga, rodzaj męskoosobowy
dwóch + rzeczownik w dopełniaczu	Dwóch ekspertów zgłosiło uwagi.	liczba pojedyncza, rodzaj nijaki
pięciu + rzeczownik w dopełniaczu	Pięciu ekspertów zgłosiło uwagi.	liczba pojedyncza, rodzaj nijaki
kilka + rzeczownik w dopełniaczu	Kilka ekspertek zgłosiło uwagi.	liczba pojedyncza, rodzaj nijaki

W czasie teraźniejszym zachowujemy odpowiednią liczbę: dwaj eksperci pracują, ale pięciu ekspertów pracuje. Forma nijaka zgłosiło nie oznacza, że mowa o rzeczach — wynika z konstrukcji ilościowej.

5.Dyrektor z zastępcą: jedna osoba czy para?

Połączenie rzeczownika z wyrażeniem z + narzędnik może być interpretowane na dwa sposoby. Liczba orzeczenia pomaga wskazać, czy druga osoba tylko towarzyszy pierwszej, czy obie ujmujemy jako równorzędnych wykonawców czynności.

Przy liczbie pojedynczej rodzaj zależy od głównego rzeczownika: Dyrektorka z zastępcą przyjechała. Przy liczbie mnogiej uwzględniamy skład całej grupy: Dyrektorka z zastępcą przyjechali, ale dyrektorka z asystentką przyjechały.

Wyrażenia wraz z, razem z często podkreślają towarzyszenie. Nie narzucają jednak automatycznie jednej liczby orzeczenia; nadal liczy się sposób ujęcia uczestników.

6.Podmiot szeregowy: i, oraz, albo, ani… ani

Podmiot szeregowy zawiera co najmniej dwa równorzędne człony. Przy spójnikach i, oraz podstawowym wyborem jest orzeczenie w liczbie mnogiej: Anna i Piotr przyszli, Kierowniczka oraz jej zastępca zatwierdzili plan.

6.1Osoba i rodzaj orzeczenia

Jeśli jednym z członów jest ja lub my, orzeczenie ma pierwszą osobę liczby mnogiej. Jeśli nie ma pierwszej osoby, ale jest ty lub wy, wybieramy drugą osobę liczby mnogiej. W pozostałych przypadkach używamy trzeciej osoby.

Skład podmiotu	Przykład	Co decyduje o formie?
pierwsza i druga osoba	Ja i ty poszliśmy do kina.	pierwsza osoba ma pierwszeństwo; co najmniej jedna z tych osób jest mężczyzną
druga i trzecia osoba	Ty i Marek poszliście do kina.	druga osoba ma pierwszeństwo; Marek jest mężczyzną
kobieta i mężczyzna	Anna i Piotr przyszli wcześniej.	rodzaj męskoosobowy
dwie kobiety	Anna i Ewa przyszły wcześniej.	rodzaj niemęskoosobowy
dwa zwierzęta	Kot i pies biegały po ogrodzie.	rodzaj niemęskoosobowy mimo rodzaju męskiego obu rzeczowników w liczbie pojedynczej

W grupie osób obecność mężczyzny prowadzi do rodzaju męskoosobowego; grupa samych kobiet wymaga rodzaju niemęskoosobowego. Dlatego kobieta zwracająca się do kobiety powie Ja i ty poszłyśmy, a do mężczyzny — Ja i ty poszliśmy.

6.2Alternatywa i wykluczenie

Spójniki albo oraz ani… ani nie wymagają automatycznie liczby mnogiej. Przy członach w liczbie pojedynczej o zgodnych cechach gramatycznych możliwa jest liczba pojedyncza: Anna albo Ewa poprowadzi spotkanie, Ani Anna, ani Ewa nie przyszła. Przy ani… ani naturalna jest również liczba mnoga: Ani Anna, ani Ewa nie przyszły.

Gdy człony różnią się rodzajem, liczba mnoga pozwala uwzględnić oba: Ani Anna, ani Piotr nie przyszli. Jeśli przy alternatywie forma czasu przeszłego utrudnia zgodę, można powtórzyć orzeczenie: Albo Anna podpisała dokument, albo Piotr go podpisał.

6.3Orzeczenie przed podmiotem

Gdy orzeczenie poprzedza szereg, możliwa jest także zgoda z najbliższym członem: Przyszła matka i ojciec. Obok niej występuje zgoda z całym szeregiem: Przyszli matka i ojciec.

7.Kontrola zgody w gotowym zdaniu

Przed wyborem formy orzeczenia:

1. Znajdź ośrodek grupy, zamiast kierować się najbliższym rzeczownikiem: zespół tłumaczek zakończył.
2. Sprawdź typ konstrukcji: większość poparła, ale pięciu uczestników poparło.
3. Rozpoznaj utrwaloną zgodę znaczeniową: państwo Kowalscy przyjechali.
4. Ustal relację między uczestnikami w grupie z przyimkiem z: dyrektor z zastępcą przyjechał albo przyjechali.
5. Uwzględnij rejestr. Nie uznawaj każdej spotykanej w mowie liczby mnogiej za neutralny wariant w tekście oficjalnym.

Najważniejsze rozróżnienie: wiele osób w rzeczywistości nie zawsze oznacza liczbę mnogą w zdaniu. Zgoda znaczeniowa działa w określonych konstrukcjach, a nie zamiast wszystkich reguł formalnych.