Liczebniki porządkowe w przypadkach zależnych.

Liczebnik porządkowy zmienia formę razem z rzeczownikiem: pierwszy dzień, od pierwszego dnia, po pierwszym dniu. Nauczysz się dobierać jego końcówkę do przypadku, rodzaju i liczby rzeczownika oraz używać go po czasownikach i przyimkach.

1.Odmieniaj jak przymiotnik

Liczebniki porządkowe, takie jak pierwszy, drugi i trzeci, odmieniają się jak przymiotniki. Liczebnik i określany przez niego rzeczownik mają ten sam przypadek, rodzaj i liczbę.

Porównaj:

• do nowego mieszkania → do drugiego mieszkania;
• w nowej klasie → w drugiej klasie;
• z nowymi klasami → z drugimi klasami.

Przypadki zależne to przypadki poza mianownikiem. Ich wybór zależy tutaj przede wszystkim od czasownika lub przyimka, a nie od samego liczebnika.

2.Formy w liczbie pojedynczej

Tabela pokazuje odmianę liczebnika pierwszy. W bierniku rodzaju męskiego forma zależy od tego, czy rzeczownik oznacza istotę żywą.

Przypadek	Rodzaj męski	Rodzaj żeński	Rodzaj nijaki
Dopełniacz: kogo? czego?	pierwszego	pierwszej	pierwszego
Celownik: komu? czemu?	pierwszemu	pierwszej	pierwszemu
Biernik: kogo? co?	pierwszego / pierwszy	pierwszą	pierwsze
Narzędnik: kim? czym?	pierwszym	pierwszą	pierwszym
Miejscownik: o kim? o czym?	pierwszym	pierwszej	pierwszym

W bierniku rodzaju męskiego:

• z rzeczownikiem żywotnym użyj formy pierwszego: widzę pierwszego zawodnika, fotografuję pierwszego psa;
• z rzeczownikiem nieżywotnym użyj formy pierwszy: czytam pierwszy rozdział, oglądam pierwszy film.

Wołacz liczebnika porządkowego ma formę taką jak mianownik, ale w codziennych wypowiedziach jest rzadki.

3.Dobór przypadku w zdaniu

Najpierw ustal, jakiego przypadku wymaga czasownik lub przyimek. Następnie dopasuj liczebnik do rzeczownika.

Konstrukcja	Przypadek	Przykład
od czegoś	dopełniacz	Zacznij od pierwszego zadania.
przyglądać się czemuś	celownik	Przyglądam się drugiemu zdjęciu.
czytać coś	biernik	Czytam trzecią stronę.
przed czymś	narzędnik	Spotkajmy się przed drugim budynkiem.
mówić o czymś	miejscownik	Mówimy o czwartym spotkaniu.

Niektóre przyimki łączą się z różnymi przypadkami. Na przykład na z biernikiem może wskazywać cel ruchu, a z miejscownikiem — miejsce.

3.1Daty i godziny

Gdy podajesz datę wydarzenia i odpowiadasz na pytanie kiedy?, użyj dopełniacza: Spotykamy się pierwszego maja. Dopełniacza wymaga też przyimek do: Czekamy do dwudziestego trzeciego czerwca. Nazwa miesiąca również ma formę dopełniacza: maja, czerwca.

W dwuczłonowych liczebnikach porządkowych takich jak dwudziesty pierwszy odmieniają się oba człony: dwudziestego pierwszego maja, do dwudziestego trzeciego czerwca.

Przy podawaniu godzin po o i po użyj miejscownika rodzaju żeńskiego — tak jak przy rzeczowniku godzina, który zwykle pomijamy:

• Spotykamy się o trzeciej. — O której godzinie?
• Wrócę po piątej. — Po której godzinie?

4.Drugi i trzeci: zwróć uwagę na zapis

Zasada odmiany pozostaje taka sama, ale formy liczebników drugi i trzeci wyglądają nieco inaczej niż formy liczebnika pierwszy.

Przypadek	Drugi	Trzeci
Dopełniacz, rodzaj męski	drugiego zawodnika	trzeciego zawodnika
Celownik, rodzaj nijaki	drugiemu zadaniu	trzeciemu zadaniu
Narzędnik, rodzaj męski	drugim autobusem	trzecim autobusem
Miejscownik, rodzaj żeński	na drugiej stronie	na trzeciej stronie
Biernik, rodzaj żeński	drugą książkę	trzecią książkę

5.Formy w liczbie mnogiej

W dopełniaczu, celowniku, narzędniku i miejscowniku końcówki liczebnika są jednakowe dla wszystkich rodzajów.

Przypadek	Forma	Przykład
Mianownik	pierwsi / pierwsze	Pierwsi uczestnicy już są. Pierwsze uczestniczki już są.
Dopełniacz	pierwszych	Nie pamiętam pierwszych spotkań.
Celownik	pierwszym	Przyglądam się pierwszym zdjęciom.
Narzędnik	pierwszymi	Pracuję z pierwszymi grupami.
Miejscownik	pierwszych	Rozmawiamy o pierwszych dniach pracy.

W mianowniku z rzeczownikami męskoosobowymi używamy form pierwsi, drudzy, trzeci, a z pozostałymi — pierwsze, drugie, trzecie. Porównaj: drudzy zawodnicy i drugie zawodniczki, trzeci uczniowie i trzecie uczennice. Zwróć uwagę na zmianę g → dz: drugi → drudzy.

W bierniku rozróżniamy dwie formy:

• pierwszych z rzeczownikami męskoosobowymi: witamy pierwszych uczestników;
• pierwsze z pozostałymi rzeczownikami: witamy pierwsze uczestniczki, oglądamy pierwsze zdjęcia, widzimy pierwsze psy.

6.Jak wybrać poprawną formę?

1. Znajdź rzeczownik określany przez liczebnik.
2. Ustal przypadek wymagany w zdaniu.
3. Sprawdź rodzaj i liczbę rzeczownika.
4. Dobierz formę liczebnika jak formę przymiotnika.

Najważniejsza zasada: liczebnik porządkowy dopasowuje się do rzeczownika. Zapamiętuj całe połączenia: do pierwszej klasy, drugiemu uczniowi, z trzecimi klasami.