Tworzenie par aspektowych i wymiany w temacie.

Znajomość jednego czasownika pomaga rozpoznać jego partnera aspektowego, ale nie zawsze wystarczy dodać przedrostek. Poznasz najczęstsze sposoby tworzenia par oraz zmiany samogłosek i spółgłosek w ich tematach.

1.Dwa czasowniki, wspólne znaczenie

Para aspektowa to czasownik niedokonany i odpowiadający mu czasownik dokonany, na przykład czytać — przeczytać. Oba odnoszą się do tej samej czynności, ale pokazują ją z innej strony: jako trwającą czynność albo jako zakończoną całość.

Warto uczyć się obu czasowników razem. W tej lekcji zapisujemy pary zawsze w kolejności: niedokonany — dokonany.

2.Przedrostek, czyli część przed czasownikiem

W wielu parach czasownik dokonany ma dodatkowy element na początku, czyli przedrostek.

Czasownik niedokonany	Przedrostek	Czasownik dokonany
robić	z-	zrobić
pisać	na-	napisać
czytać	prze-	przeczytać
gotować	u-	ugotować

Nie ma jednego przedrostka, który pasuje do wszystkich czasowników. Zapamiętuj całe pary: robić — zrobić, ale pisać — napisać.

3.Zmiana końcowej części wyrazu

Nie wszystkie pary różnią się przedrostkiem. Czasem zmienia się końcowa część czasownika.

Czasownik niedokonany	Czasownik dokonany	Co widać w zapisie?
kupować	kupić	-ować — -ić
dawać	dać	-wać — -ć
pokazywać	pokazać	-ywać — -ać
zamykać	zamknąć	-ykać — -knąć; zmiana tematu

Szczególny przypadek to krzyczeć — krzyknąć: krzyknąć oznacza pojedynczy krzyk, a krzyczeć może opisywać czynność trwającą lub powtarzaną. Nie traktuj zakończeń -czeć — -knąć jako ogólnego wzoru tworzenia par. Nie każde -nąć oznacza aspekt dokonany: płynąć jest niedokonane.

To przykłady częstych wzorów, a nie zasady, które można zastosować do każdego czasownika. Samo zakończenie -ić nie oznacza aspektu dokonanego: robić jest niedokonane, a zrobić — dokonane.

Kolejność zapisu pary nie pokazuje kierunku tworzenia wyrazów. Możemy też tworzyć czasownik niedokonany od dokonanego, na przykład zapisywać od zapisać.

4.Czasownik niedokonany od dokonanego z przedrostkiem

Częsty sposób tworzenia par polega na zachowaniu przedrostka i utworzeniu czasownika niedokonanego od dokonanego. Nazywamy to wtórną imperfektywizacją. Na przykład od przepisać tworzymy przepisywać: oba czasowniki dotyczą przepisywania, ale pierwszy przedstawia czynność jako całość, a drugi jako proces lub czynność powtarzaną.

Pomagają w tym przyrostki -ywa-/-iwa-, -a- i -wa-. W bezokolicznikach rozpoznasz je w zakończeniach -ywać/-iwać, -ać i -wać.

Czasownik niedokonany	Czasownik dokonany	Co pomaga rozpoznać wzór?
przepisywać	przepisać	-ywać
zapisywać	zapisać	-ywać
podpisywać	podpisać	-ywać
porównywać	porównać	-ywać
obsługiwać	obsłużyć	-iwać oraz zmiana tematu
otwierać	otworzyć	-ać oraz zmiana tematu
spotykać	spotkać	-ać oraz zmiana tematu
oddawać	oddać	-wać

Nie dopisujemy tych elementów do całego bezokolicznika. Zmienia się jego budowa, a czasem także temat, dlatego uczymy się całej pary.

5.Wymiany w temacie

Temat to część czasownika, do której dołączamy końcówki i inne elementy. W parze aspektowej może zmienić się nie tylko początek lub zakończenie wyrazu, lecz także samogłoska albo spółgłoska w temacie. Taką zmianę nazywamy wymianą.

Porównaj konkretne formy. W tabeli wymiany zapisujemy w tej samej kolejności co pary: od czasownika niedokonanego do dokonanego.

Para aspektowa	Porównanie form	Wymiana w temacie
zamawiać — zamówić	zamawiam — zamówię	a — ó
przerabiać — przerobić	przerabiam — przerobię	a — o
wracać — wrócić	wracał — wrócił	a — ó oraz c — ć
skracać — skrócić	skracał — skrócił	a — ó oraz c — ć
zapraszać — zaprosić	zapraszał — zaprosił	a — o oraz sz — ś
wyrażać — wyrazić	wyrażał — wyraził	ż — ź
odpowiadać — odpowiedzieć	odpowiadał — odpowiedział	a — e oraz d — dź

W formach zapraszał — zaprosił, wyrażał — wyraził i odpowiadał — odpowiedział słychać zmiękczenie spółgłosek: odpowiednio sz — ś, ż — ź i d — dź.

W formach wracał — wrócił, skracał — skrócił i wrzucał — wrzucił przed i spółgłoska c zmienia się w miękkie ć.

Porównaj też odpowiadam — odpowiem: to formy pary odpowiadać — odpowiedzieć ze zmianą tematu. Odpowiadam opisuje teraźniejszość lub zwyczaj, a odpowiem — przyszłą czynność ujętą jako całość. Ucz się tych form razem; nie wystarczy mechanicznie wymienić zakończenia.

6.Pary o bardzo różnych formach

Niektórych par nie da się łatwo rozpoznać po wyglądzie. Trzeba zapamiętać je w całości:

• brać — wziąć;
• widzieć — zobaczyć;
• mówić — powiedzieć;
• kłaść — położyć;
• oglądać — obejrzeć;
• przychodzić — przyjść;
• wychodzić — wyjść.

Dobór partnera zależy również od znaczenia w zdaniu. Para mówić — powiedzieć pasuje na przykład do przekazania informacji: mówić prawdę — powiedzieć prawdę. Nie przenosimy jej automatycznie na umiejętność językową: mówić po polsku.

7.Jak zapamiętywać pary?

1. Sprawdź, czy oba czasowniki odnoszą się do tej samej czynności w danym znaczeniu.
2. Porównaj ich budowę: przedrostek, końcową część i temat.
3. Zapisz oba bezokoliczniki oraz krótki przykład.
4. Jeśli nie znasz partnera, sprawdź go w słowniku zamiast tworzyć go na próbę.

Najważniejsze wzory to czytać — przeczytać, kupować — kupić i wracać — wrócić. Pary takie jak brać — wziąć zapamiętuj osobno. Żaden pojedynczy przedrostek ani żadne zakończenie nie tworzy wszystkich par aspektowych.