Mowa zależna: perspektywa osoby, czasu i miejsca.

Gdy przekazujesz cudzą wypowiedź, musisz zachować jej sens, ale nie zawsze jej słowa. W mowie zależnej dobierasz osobę, zaimki, czas gramatyczny i określenia miejsca do sytuacji, w której relacjonujesz wypowiedź. W języku polskim nie ma automatycznego cofania czasów.

1.Dwie sytuacje, dwie perspektywy

Porównaj sytuację pierwotną — kiedy ktoś mówi — z sytuacją relacjonowania, czyli momentem przekazywania tych słów innej osobie.

Paweł nie powtarza słów jutro i tutaj, ponieważ u niego oznaczałyby inny dzień i inne miejsce. Gdyby relacjonował tę wypowiedź we wtorek, mógłby powiedzieć: Anna powiedziała, że dzisiaj będzie w biurze w Krakowie.

Przed przekształceniem wypowiedzi ustal:

• kto mówił i do kogo;
• kto teraz przekazuje tę wypowiedź;
• kiedy i gdzie padły pierwotne słowa;
• kiedy i gdzie są relacjonowane.

1.1Wybór czasownika wprowadzającego

Czasownik powiedzieć neutralnie informuje o wypowiedzi. Inne czasowniki pokazują także jej funkcję lub stosunek mówiącego do przekazywanej treści. Dobierz je do rzeczywistej intencji wypowiedzi.

Przykład	Co podkreśla czasownik?
Jan twierdził, że dokument jest gotowy.	To stanowisko Jana; relacjonujący nie potwierdza tym samym jego prawdziwości.
Jan zapewnił mnie, że dokument jest gotowy.	Jan chciał przekonać mnie, że mogę na tej informacji polegać.
Jan obiecał, że przygotuje dokument.	Jan zobowiązał się do wykonania czynności.
Jan przyznał, że dokument nie jest gotowy.	Jan uznał ten fakt, na przykład po wcześniejszym zaprzeczaniu.
Jan wyjaśnił, że dokument nie jest gotowy, ponieważ brakuje podpisu.	Jan podał przyczynę, aby sytuacja stała się zrozumiała.

2.Osoba i zaimki zależą od uczestników

Nie zamieniamy mechanicznie każdego ja na on lub ona. Wybór osoby zależy od tego, kto relacjonuje wypowiedź. Razem z osobą zmienia się forma czasownika, a czasem także rodzaj.

Marek powiedział do Oli: „Pomogę ci, bo skończyłem swoją pracę”.

Kto relacjonuje?	Mowa zależna
Ola	Marek powiedział, że mi pomoże, bo skończył swoją pracę.
Marek	Powiedziałem Oli, że jej pomogę, bo skończyłem swoją pracę.
Inna osoba	Marek powiedział Oli, że jej pomoże, bo skończył swoją pracę.

W neutralnym zdaniu podrzędnym nieakcentowane zaimki mi, ci, jej naturalnie występują przed czasownikiem, np. że mi pomoże, że ci pomoże, że jej pomoże. Unikaj umieszczania nieakcentowanego zaimka na końcu zdania. Przy wyraźnym kontraście użyj formy akcentowanej: że pomoże mnie, a nie tobie. Forma jej nie ma odrębnego dłuższego wariantu: że pomoże jej, a nie jemu.

Zaimek swój zwykle wskazuje na osobę będącą podmiotem danego zdania. Nie trzeba go zmieniać tylko dlatego, że pojawia się mowa zależna: w każdym przykładzie powyżej chodzi o pracę Marka.

Także my wymaga sprawdzenia. Jeśli należysz do grupy, o której była mowa, możesz zachować pierwszą osobę: „Wyjeżdżamy rano” → Kierownik powiedział, że wyjeżdżamy rano. Jeśli nie należysz do tej grupy, możesz powiedzieć: Kierownik powiedział, że jego zespół wyjeżdża rano.

2.1Relacjonowanie pytań, poleceń i próśb

Pytanie o rozstrzygnięcie wprowadzamy przez czy, a pytanie szczegółowe — odpowiednim wyrazem pytajnym, np. gdzie, kiedy, dlaczego. Osobę i zaimki dopasowujemy do uczestników tak samo jak w zdaniach oznajmujących.

Pierwotna wypowiedź	Relacja osoby, do której skierowano wypowiedź
Adam zapytał mnie: „Czy przyjdziesz?”.	Adam zapytał, czy przyjdę.
Ewa zapytała mnie: „Gdzie mieszkasz?”.	Ewa zapytała, gdzie mieszkam.
Adam polecił mi: „Zadzwoń do mnie”.	Adam kazał mi, żebym do niego zadzwonił.
Ewa poprosiła mnie: „Przynieś mi książkę”.	Ewa poprosiła mnie, żebym jej przyniósł książkę.

W dwóch ostatnich relacjach mówi mężczyzna; kobieta powiedziałaby żebym zadzwoniła i żebym przyniosła. Po żeby używamy formy na -ł, która tutaj nie oznacza przeszłości. Osobę wskazują formy takie jak żebym, żebyś, żebyśmy, żebyście; dla trzeciej osoby używamy żeby, np. Ewa poprosiła Marka, żeby jej przyniósł książkę. Czasownik kazać przedstawia polecenie, a poprosić — prośbę.

Relacjonowane pytanie jest częścią zdania oznajmującego, więc powyższe relacje kończymy kropką, a nie znakiem zapytania.

3.Czasów nie cofamy automatycznie

Czas przeszły w czasowniku powiedział, wyjaśniła czy napisali nie wymusza czasu przeszłego w dalszej części zdania. Dobieramy czas tak, aby poprawnie przedstawić wydarzenia.

Pierwotna wypowiedź Jana	Relacja jego słów	Relacja czasowa
„Pracuję nad raportem”.	Jan powiedział, że pracuje nad raportem.	Praca trwa w chwili wypowiedzi Jana.
„Skończyłem raport”.	Jan powiedział, że skończył raport.	Ukończenie nastąpiło przed wypowiedzią Jana.
„Wyślę raport wieczorem”.	Jan powiedział, że wyśle raport wieczorem.	Wysłanie ma nastąpić po wypowiedzi Jana.

Zdanie Jan powiedział, że pracuje nad raportem nie musi oznaczać, że Jan nadal nad nim pracuje w chwili relacjonowania. Możemy zachować perspektywę jego wypowiedzi.

Forma wyśle przedstawia plan z perspektywy poniedziałku. Nie trzeba jej zmieniać tylko dlatego, że relacjonujemy ten plan po wtorku.

4.Czas i miejsce: zmiana tylko wtedy, gdy jest potrzebna

Słowa takie jak dzisiaj, jutro, tutaj czy ten zależą od sytuacji. Zachowaj je, jeśli nadal wskazują właściwy dzień, miejsce lub przedmiot. W przeciwnym razie wybierz inne określenie.

Słowa pierwotne	Gdy zmienia się perspektywa
dzisiaj	tego dnia lub konkretna data
wczoraj	poprzedniego dnia
jutro	następnego dnia lub nazwa dnia
za tydzień	tydzień później
tutaj	tam lub konkretna nazwa miejsca
ten dokument	tamten dokument lub dokładne wskazanie dokumentu

To możliwe rozwiązania, a nie lista obowiązkowych zamian.

Podobnie jest z miejscem. Jeśli nadal jesteś w bibliotece, możesz powiedzieć: Piotr powiedział, że tutaj zaczeka. Po wyjściu z biblioteki czytelniejsze będzie: Piotr powiedział, że zaczeka w bibliotece.

5.Błędy, które zmieniają sens

Nie wystarczy dodać że i usunąć cudzysłów. Trzeba sprawdzić, do kogo i do czego odnoszą się poszczególne słowa.

Uważaj też na automatyczną zamianę tutaj → tam. Jeśli relacjonujesz wypowiedź w tym samym miejscu, tutaj może pozostać bez zmiany.

Gdy występuje kilka osób, samo on lub ona może nie wystarczyć. Zamiast niejasnego Ewa powiedziała Ani, że ona przyjedzie później, wskaż osobę: Ewa powiedziała Ani, że sama przyjedzie później — jeśli chodzi o Ewę.

6.Kontrola przed przekazaniem wypowiedzi

1. Ustal osoby: kto mówił, do kogo i kto teraz relacjonuje?
2. Dopasuj formy: sprawdź osobę czasownika oraz zaimki, także swój.
3. Zachowaj relacje czasowe: co działo się wcześniej, równocześnie lub później? Nie cofaj czasów mechanicznie.
4. Sprawdź czas i miejsce: czy dzisiaj, jutro i tutaj nadal wskazują to samo?
5. Porównaj sens: odbiorca ma zrozumieć tę samą informację, choć słowa mogą być inne.