Zdania skutkowe z tak że i na tyle, że.

Zdania skutkowe pozwalają pokazać, co wynika z danej sytuacji. Konstrukcja tak że wprowadza następstwo, a na tyle…, że… wiąże je ze stopniem cechy lub zakresem zmiany. Ważne są zarówno znaczenie, jak i miejsce przecinka oraz odróżnienie skutku od celu działania. Następstwo można też wyrazić za pomocą więc, dlatego, toteż, zatem lub przez co; różnice w użyciu zestawiono w sekcji 6.

1.Tak że: sytuacja i jej następstwo

Za pomocą tak że łączymy informację o sytuacji z informacją o jej skutku. Najpierw przedstawiamy sytuację, potem jej następstwo.

Sytuacja, tak że + skutek.

Skutek nie musi dotyczyć przeszłości. Może być również aktualny lub przewidywany. Forma czasownika zależy od tego, kiedy zachodzi dana sytuacja i kiedy pojawia się jej następstwo.

2.Na tyle…, że…: stopień prowadzący do skutku

Konstrukcja na tyle…, że… wskazuje, że cecha, umiejętność lub zmiana osiągnęła stopień wystarczający do wystąpienia określonego skutku. Nie musi to być stopień bardzo wysoki — ważny jest próg potrzebny w danej sytuacji.

Budowa	Przykład	Co oceniamy?
na tyle + przymiotnik, że	Pokój jest na tyle duży, że zmieszczą się w nim dwa biurka.	wielkość pokoju
na tyle + przysłówek, że	Marta mówiła na tyle głośno, że słyszeli ją wszyscy.	głośność mówienia
czasownik + na tyle, że	Stan pacjenta poprawił się na tyle, że lekarz pozwolił mu wrócić do domu.	zakres poprawy

Na tyle nie oznacza zawsze „bardzo”. Pokój może nie być bardzo duży, ale mieć wystarczająco dużo miejsca na dwa biurka.

Bliskoznaczne konstrukcje do tego stopnia, że… i tak bardzo, że… inaczej rozkładają akcenty:

Konstrukcja	Przykład	Odcień znaczenia
na tyle…, że…	Był na tyle zmęczony, że musiał przerwać pracę.	próg wystarczający do wystąpienia skutku
do tego stopnia, że…	Był zmęczony do tego stopnia, że musiał przerwać pracę.	stopień cechy pokazany przez jej skutek, często odczuwany jako znaczny
tak bardzo, że…	Był tak bardzo zmęczony, że musiał przerwać pracę.	podkreślenie intensywności

3.Tak że a tak…, że…

Podobne słowa mogą tworzyć dwie różne konstrukcje. Miejsce przecinka pokazuje ich budowę i pomaga odczytać znaczenie.

Konstrukcja	Znaczenie	Przykład
…, tak że…	następstwo całej sytuacji	Padał deszcz, tak że zostaliśmy w domu.
tak + przysłówek lub przymiotnik, że…	stopień cechy lub intensywność czynności prowadzące do skutku	Padał tak intensywnie, że zostaliśmy w domu.
na tyle + określenie, że…	stopień wystarczający do danego skutku	Deszcz był na tyle silny, że zrezygnowaliśmy ze spaceru.
taki/taka/takie + rzeczownik (z przymiotnikiem lub bez), że…	nasilenie zjawiska nazwanego rzeczownikiem prowadzące do skutku	Był taki ulewny deszcz, że zostaliśmy w domu.

W pierwszym zdaniu podajemy skutek deszczu bez określania jego intensywności. W drugim akcentujemy intensywność opadu. W trzecim oceniamy siłę deszczu jako wystarczającą do podjęcia konkretnej decyzji.

Tak określa przymiotnik lub przysłówek: „Deszcz był tak silny, że zostaliśmy w domu”. Przy rzeczowniku używamy odmiennego taki, które dopasowujemy do jego rodzaju, liczby i przypadka: „Był taki hałas, że nie mogliśmy rozmawiać”, „Była taka ulewa, że zostaliśmy w domu”, „Było takie zamieszanie, że nikt nie słyszał komunikatu”. Rzeczownik może mieć dodatkowe określenie: taki silny deszcz.

4.Skutek czy cel?

Zdanie skutkowe informuje, co wynikło lub ma wyniknąć z sytuacji. Zdanie celu mówi, co ktoś zamierza osiągnąć. Sam zamiar nie potwierdza osiągnięcia rezultatu.

Pierwsze zdanie przedstawia rezultat przesunięcia lampy. Drugie przedstawia zamiar; nie mówi samo w sobie, czy udało się go zrealizować.

Konstrukcja na tyle…, że… może też wskazywać możliwość, a nie wykonaną czynność:

„Zna polski na tyle dobrze, że może samodzielnie prowadzić negocjacje” oznacza, że ma potrzebne umiejętności. Nie oznacza, że już prowadził negocjacje.

4.1Na tyle…, żeby/aby…: wystarczający stopień i możliwość

W konstrukcji na tyle…, żeby/aby… oceniamy, czy stopień cechy wystarcza do wykonania czynności. Żeby lub bardziej formalne aby nie wprowadza tu celu działania, lecz czynność, dla której potrzebny jest określony stopień cechy.

Budowa	Przykład	Znaczenie
na tyle…, żeby/aby + bezokolicznik	Jest na tyle dojrzały, żeby sam decydować.	jego dojrzałość wystarcza do samodzielnego decydowania
na tyle…, żeby/aby + zdanie z osobową formą czasownika	Pokój jest na tyle duży, żeby dwie osoby mogły w nim wygodnie pracować.	wielkość pokoju umożliwia pracę dwóch osób
nie… na tyle…, żeby/aby…	Nie jest na tyle bogaty, żeby kupić dom.	nie osiąga progu zamożności potrzebnego do zakupu domu

Gdy czynność wykonuje osoba opisana w pierwszej części zdania, zwykle używamy bezokolicznika: „Jest na tyle dojrzały, żeby sam decydować”. Gdy wprowadzamy inny podmiot, nazywamy go i używamy formy osobowej: „Mówi na tyle wyraźnie, żeby wszyscy go rozumieli”.

Porównaj: „Jest na tyle dojrzały, że sam decyduje” przedstawia samodzielne decydowanie jako fakt, a „Jest na tyle dojrzały, żeby sam decydować” wskazuje wystarczającą dojrzałość, bez potwierdzenia, że rzeczywiście sam decyduje. Wariant „Jest na tyle dojrzały, że może sam decydować” również wyraża możliwość i jest znaczeniowo bliski konstrukcji z żeby.

5.Pisownia i częste błędy

Przecinka nie stawiamy mechanicznie zawsze przed że. Najpierw rozpoznajemy konstrukcję.

• Niepoprawnie: „Pokój jest na tyle duży że zmieszczą się w nim dwa biurka”. Poprawnie: „Pokój jest na tyle duży, że zmieszczą się w nim dwa biurka”.
• Jeśli chodzi o następstwo awarii, piszemy: „Winda nie działała, tak że weszliśmy po schodach”, nie: „Winda nie działała tak, że weszliśmy po schodach”.

6.Jak wybrać konstrukcję?

1. Chcesz podać następstwo całej sytuacji? Użyj …, tak że….
2. Chcesz powiązać skutek ze stopniem cechy lub zakresem zmiany? Użyj na tyle…, że….
3. Podkreślasz intensywność za pomocą tak i określenia? Napisz tak głośno, że…, tak trudny, że….
4. Sprawdź znaczenie: opisujesz skutek lub możliwość, czy tylko czyjś cel?
5. Sprawdź zapis: tak że oznacza następstwo, a także — „również”.

Przy wyborze innego wykładnika następstwa uwzględnij rejestr i to, co chcesz zaakcentować:

Wyrażenie	Rejestr i typowe użycie	Przykład
tak że	neutralne, częste w mowie; bezpośrednie następstwo sytuacji	Serwer uległ awarii, tak że nie mogliśmy pracować.
więc	neutralne, częste w mowie i piśmie; skutek lub wniosek	Serwer uległ awarii, więc nie mogliśmy pracować.
dlatego	neutralne; wyraźnie wiąże następstwo z podaną przyczyną	Serwer uległ awarii, dlatego nie mogliśmy pracować.
toteż	książkowe; wprowadza następstwo	Serwer uległ awarii, toteż nie mogliśmy pracować.
zatem	częstsze w stylu formalnym i argumentacji; wprowadza wniosek	Serwer nie działa, zatem musimy przerwać pracę.
przez co	neutralne; odsyła do poprzedniej sytuacji i podaje jej skutek, często niekorzystny	Serwer uległ awarii, przez co nie mogliśmy pracować.

Tak że dobrze pasuje do zwykłej relacji z wydarzeń. Gdy wyprowadzasz logiczny wniosek w formalnej wypowiedzi, często trafniejsze będzie zatem.