Odniesienie zaimków w rozbudowanym tekście.

W rozbudowanym tekście zaimek może wskazywać osobę, przedmiot, grupę albo treść całego zdania. Poprawna forma nie zawsze gwarantuje jasne odniesienie: trzeba także uwzględnić temat wypowiedzi, związki między zdaniami i możliwe interpretacje czytelnika.

1.Poprzednik zaimka a jego odniesienie

Wyrażenie, do którego nawiązuje zaimek, nazywamy poprzednikiem. Sam zaimek może wystąpić w tym samym zdaniu lub znacznie dalej. Takie odsyłanie do wcześniejszego fragmentu tekstu to anafora.

Odniesienie zaimka ustalamy na podstawie kilku wskazówek:

• zgodności gramatycznej, zwłaszcza rodzaju i liczby;
• znaczenia zdania i wiedzy o opisywanej sytuacji;
• ciągłości tematu, czyli tego, o kim lub o czym nadal mówimy;
• budowy tekstu, w tym odległości od możliwego poprzednika i obecności innych kandydatów.

2.Zgodność formy nie rozstrzyga wszystkiego

Rodzaj i liczba często ograniczają wybór poprzednika. Przypadek zaimka wynika natomiast z jego funkcji w aktualnym zdaniu, a nie z przypadku poprzednika.

Fragment tekstu	Odniesienie	Co pozwala je ustalić?
Oglądaliśmy wystawę. Długo o niej rozmawialiśmy.	wystawa	Rodzaj żeński i liczba pojedyncza; miejscownik wynika z konstrukcji „rozmawiać o”.
Przyjechali tłumacze i tłumaczki. Oni poprowadzą warsztaty.	cała wymieniona grupa	Forma męskoosobowa obejmuje tu grupę mieszaną.
Ewa spotkała Martę. Ona znała już wyniki.	Ewa albo Marta	Obie osoby pasują gramatycznie; potrzebny jest szerszy kontekst.

Niektóre formy dostarczają niewielu wskazówek. Ich może odsyłać do różnych grup niezależnie od ich rodzaju: autorzy — ich książki, autorki — ich książki. Jeśli w tekście występuje kilka grup, sama forma nie wystarczy.

Wyrażenie nawiązujące może też obejmować osoby wymienione osobno:

Maria rozmawiała z Piotrem. Następnego dnia oboje podpisali umowę.

Oboje jest tu liczebnikiem zbiorowym, nie zaimkiem. W odniesieniu do dwóch dorosłych osób rozróżniamy: obaj — Piotr i Marek; obaj podpisali umowę, obie — Maria i Ewa; obie podpisały umowę, oboje — Maria i Piotr; oboje podpisali umowę. Liczebników zbiorowych używamy także w innych połączeniach, np. oboje dzieci.

3.2a. „Swój” a „jego”, „jej”, „ich”

Zaimek zwrotny dzierżawczy swój zasadniczo wskazuje, że posiadaczem jest podmiot danej czynności. Jego forma zgadza się z nazwą tego, co posiadane, a nie z nazwą posiadacza: Anna przyniosła swój zeszyt, Piotr przyniósł swoje notatki. Formy jego, jej, ich w takim neutralnym zestawieniu wskazują innego posiadacza, którego trzeba ustalić z kontekstu.

Kontrast	Odczytanie
Piotr poprosił Marka o swój samochód.	Chodzi o samochód Piotra, np. pozostawiony wcześniej u Marka.
Piotr poprosił Marka o jego samochód.	Naturalnie chodzi o samochód Marka; szerszy kontekst może wskazać innego mężczyznę.
Anna pokazała Ewie swoje notatki.	Notatki należą do Anny.
Anna pokazała Ewie jej notatki.	Naturalnie chodzi o notatki Ewy, ewentualnie innej kobiety wskazanej w kontekście.
Badacze pokazali recenzentom swoje wyniki / ich wyniki.	„Swoje” wskazuje badaczy; „ich” może wskazywać recenzentów lub inną wcześniej wymienioną grupę.

3.1Granice reguły: kilka czynności w jednym zdaniu

Przy bezokoliczniku ustal także jego domyślnego wykonawcę. W zdaniu Anna postanowiła zabrać swoje notatki Anna zarówno podejmuje decyzję, jak i zabiera notatki. Konstrukcje kazać komuś i prosić kogoś mogą jednak wprowadzać innego wykonawcę: Anna kazała Ewie zabrać swoje notatki lub Anna poprosiła Ewę, żeby zabrała swoje notatki. W drugim zdaniu podmiotem zdania z żeby jest Ewa, więc swoje wskazuje jej notatki. W konstrukcji bezokolicznikowej odniesienie może być mniej jednoznaczne: czytelnik może wiązać swoje z wykonawczynią zabierania albo z podmiotem nadrzędnym. Gdy własność ma znaczenie, napisz wprost: Anna kazała Ewie zabrać notatki Ewy albo Anna kazała Ewie zabrać notatki należące do Anny.

Nie przenoś więc mechanicznie reguły na podmiot pierwszego czasownika w rozbudowanym zdaniu. W konstrukcjach imiesłowowych również ustal wykonawcę: Anna, przeglądając swoje notatki, słuchała Ewy — przegląda Anna i notatki należą do niej. W zdaniu Anna obserwowała Ewę przeglądającą swoje notatki wykonawczynią czynności wyrażonej imiesłowem jest Ewa i to do niej odnosimy swoje.

4.2b. Poprzednik zaimka względnego „który”

Zaimek względny który zgadza się z poprzednikiem pod względem rodzaju i liczby. Jego przypadek zależy od funkcji w zdaniu względnym: Znam autorkę, której przyznano nagrodę — autorkę ma formę biernika, a której celownika, ponieważ nagrodę przyznano komuś.

Rodzaj i liczba mogą rozstrzygać odniesienie:

• Rozmawiałem z bratem koleżanki, który mieszka w Gdańsku. — Mieszka tam brat.
• Rozmawiałem z siostrami koleżanki, które mieszkają w Gdańsku. — Mieszkają tam siostry.

Nie wystarczą jednak, gdy kandydaci mają te same cechy:

Rozmawiałem z siostrą koleżanki, która mieszka w Gdańsku.

Forma która pasuje zarówno do siostry, jak i do koleżanki. Bliskość rzeczownika koleżanki sprzyja temu odczytaniu, ale nie gwarantuje jednoznaczności. Wybierz przebudowę zgodną z intencją:

• Siostra mieszka w Gdańsku: Rozmawiałem z mieszkającą w Gdańsku siostrą mojej koleżanki. Przeniesienie określenia przed rzeczownik wyraźniej wiąże je z siostrą.
• Koleżanka mieszka w Gdańsku: Moja koleżanka mieszka w Gdańsku. Rozmawiałem z jej siostrą.
• Wyraźne wskazanie ostatniej z dwóch osób: Rozmawiałem z siostrą mojej koleżanki. Ta ostatnia mieszka w Gdańsku. Wyrażenie ta ostatnia wskazuje tu koleżankę; przy dłuższym wyliczeniu bezpieczniej powtórzyć nazwę.

3.Ciągłość tematu i podmiot domyślny

W polszczyźnie często pomijamy zaimek osobowy w funkcji podmiotu. Czytelnik odtwarza podmiot z formy czasownika oraz kontekstu. Brak zaimka zwykle sprzyja zachowaniu dotychczasowego tematu, ale nie usuwa każdej niejednoznaczności.

Dodanie ona nie zawsze pomaga: Następnie ona wysłała poprawiony dokument nadal może wymagać kontekstu lub odpowiedniego akcentu. Jawny zaimek osobowy może sygnalizować kontrast albo zmianę tematu, lecz nie jest automatycznym sygnałem zmiany wykonawcy.

5.1Środki rozróżniające i ich rejestr

Oprócz powtórzenia nazwy można wykorzystać kolejność wprowadzenia osób lub rzeczy albo wyraźny kontrast. Nie wszystkie poniższe środki są zaimkami; wszystkie pomagają jednak organizować odniesienia w tekście.

Środek	Zastosowanie i przykład	Rejestr i ograniczenie
ten / tamten	Obecny projekt jest tańszy od poprzedniego. Ten wymaga dwóch miesięcy pracy, tamten wymagał czterech.	Neutralne; kontrast musi być czytelny. Sama kolejność rzeczowników nie wyznacza automatycznie odniesień.
ów	W maju wpłynął protest. Ów protest dotyczył sposobu głosowania.	Książkowe; nawiązuje do znanego już elementu, ale nie wybiera samodzielnie jednego z kilku protestów.
ten ostatni	Raport omówili dyrektor i prawnik. Ten ostatni zgłosił zastrzeżenia.	Typowe dla języka pisanego; wskazuje ostatniego z wymienionych kandydatów, tutaj prawnika.
pierwszy… drugi…	Porównano projekt Anny i projekt Ewy. Pierwszy był tańszy, drugi — szybszy w realizacji.	Neutralne, częste w tekstach analitycznych; zachowują kolejność wyliczenia.
wspomniany	Wspomniana wcześniej komisja wznowiła obrady.	Częste w tekstach formalnych; gdy komisji jest kilka, dodaj jej nazwę lub inne wyróżniające określenie.
powyższy	Powyższe zastrzeżenie wymaga osobnego omówienia.	Formalne, zwłaszcza urzędowe; odsyła do wcześniejszego fragmentu tekstu pisanego. Trzeba jasno określić jego zakres.
tenże	Opinię sporządził profesor Nowak. Tenże autor przygotował później aneks.	Książkowe, spotykane w tekstach naukowych i urzędowych; podkreśla tożsamość osoby lub rzeczy: „ten sam”.

4.Odniesienie do całego zdania

Zaimki to i co mogą nawiązywać nie do pojedynczego rzeczownika, lecz do zdarzenia, faktu lub wcześniejszej treści.

Zakres takiego odniesienia bywa jednak niejasny:

Zarząd odrzucił wniosek, a komisja przerwała obrady. To wywołało protesty.

Czy protesty wywołało odrzucenie wniosku, przerwanie obrad, czy oba wydarzenia? Jeśli rozróżnienie ma znaczenie, nazwij treść dokładniej:

• Odrzucenie wniosku wywołało protesty.
• Przerwanie obrad wywołało protesty.
• Obie decyzje wywołały protesty.

W tekstach analitycznych pomocne są wyrażenia takie jak ten wniosek, ta ocena, to zastrzeżenie. Nie są jednak neutralnymi zamiennikami każdego to: rzeczownik określa, jak autor interpretuje wcześniejszą wypowiedź.

5.Zapowiedź dalszej treści

Zaimek może również odsyłać do informacji, która pojawi się dopiero później. To katafora. Jest szczególnie czytelna, gdy dalsza część wypowiedzi od razu wyjaśnia zapowiedź.

W pierwszym zdaniu treść obawy rozwija zdanie wprowadzone przez że. W drugim dwukropek zapowiada wyjaśnienie zaimka to.

Nie należy pozostawiać takiej zapowiedzi bez wyraźnego rozwinięcia. W zdaniu To było najważniejsze czytelnik musi znaleźć odpowiednią treść wcześniej, później albo w sytuacji komunikacyjnej.

6.Jak sprawdzić spójność odniesień

Podczas redagowania tekstu zastosuj krótką procedurę:

1. Przy każdym zaimku wskaż osobę, rzecz lub treść, do której się odnosi.
2. Sprawdź rodzaj i liczbę, a przypadek dobierz do konstrukcji bieżącego zdania.
3. Poszukaj innych możliwych poprzedników. Nie odrzucaj ich wyłącznie dlatego, że nie odpowiadają twojej intencji.
4. Przy zmianie tematu lub konkurencji kilku poprzedników powtórz nazwę albo dodaj precyzyjne określenie.
5. Przy to i co sprawdź, czy jasny jest zakres wskazywanej treści.

Dobry zaimek skraca tekst bez utraty jasności. Jeśli czytelnik musi zgadywać, kto działa, do kogo coś należy lub co zostało ocenione, potrzebne jest wyraźniejsze odniesienie.