Podmiot szeregowy i zgoda orzeczenia.

Podmiot szeregowy nazywa kilka osób, rzeczy lub zjawisk, np. Anna i Piotr albo deszcz i wiatr. Przy takim podmiocie trzeba dobrać liczbę, osobę, a w niektórych formach także rodzaj orzeczenia. Ważne są również spójnik i miejsce czasownika w zdaniu.

1.Kilka członów, zwykle liczba mnoga

Człony podmiotu szeregowego mogą być połączone spójnikiem, np. i, oraz, ani, lub wymienione po przecinku. Jeśli wskazują różnych uczestników, którzy wspólnie wykonują czynność, orzeczenie ma zwykle liczbę mnogą.

Nie dobieraj liczby czasownika tylko do ostatniego rzeczownika. W zdaniu Książka oraz zeszyt leżą na biurku podmiot obejmuje dwa przedmioty, mimo że każdy rzeczownik występuje w liczbie pojedynczej.

2.Rodzaj orzeczenia w liczbie mnogiej

W czasie przeszłym rozróżniamy formy męskoosobowe, np. przyszli, oraz niemęskoosobowe, np. przyszły. To rozróżnienie występuje również w formach takich jak będą pracowali / będą pracowały czy zrobiliby / zrobiłyby.

Skład podmiotu	Rodzaj orzeczenia	Przykład
Mężczyźni	Męskoosobowy	Ojciec i syn wrócili.
Kobieta i mężczyzna	Męskoosobowy	Anna i Piotr wrócili.
Mężczyzna i zwierzę	Męskoosobowy	Piotr i pies wrócili.
Kobieta i dziecko	Niemęskoosobowy	Anna i dziecko wróciły.
Same kobiety	Niemęskoosobowy	Anna i Maria wróciły.
Zwierzęta	Niemęskoosobowy	Pies i kot zasnęły.
Przedmioty	Niemęskoosobowy	Stół i fotel stały przy oknie.

W typowym szeregu nazw osób obecność mężczyzny oznacza wybór formy męskoosobowej. Gdy podmiot nazywa wyłącznie kobiety, używamy formy niemęskoosobowej.

3.Różne osoby w jednym podmiocie

Jeśli w podmiocie łączymy zaimki różnych osób albo zaimek i rzeczownik, obowiązuje kolejność: pierwsza osoba przed drugą, druga przed trzecią. Orzeczenie ma liczbę mnogą.

Człony podmiotu	Osoba orzeczenia	Przykład
Ja + ty lub inna osoba	Pierwsza: my	Ty i ja przygotujemy prezentację.
My + inne osoby	Pierwsza: my	My i nasi sąsiedzi protestujemy.
Ty + inna osoba, bez mówiącego	Druga: wy	Ty i Ewa przygotujecie prezentację.
Same osoby trzecie	Trzecia: oni lub one	Ewa i Adam przygotują prezentację.

W czasie przeszłym trzeba dobrać także rodzaj:

4.Co zmienia spójnik?

Spójniki i, oraz zwykle łączą uczestników lub elementy, które rozpatrujemy razem. Dlatego podstawowym wyborem jest liczba mnoga.

Przy lub, albo, czy człony mogą wskazywać alternatywę. Jeśli każdy z nich jest w liczbie pojedynczej, możliwe jest orzeczenie w liczbie pojedynczej:

• Anna albo Maria odbierze paczkę — zrobi to jedna z nich.
• Autobus lub tramwaj dowiezie nas do centrum — wystarczy jeden z tych środków transportu.
• Czy Anna, czy Maria odbierze paczkę, nie ma znaczenia — wybór dotyczy jednej osoby.

Nie jest to jednak mechaniczna zasada „po lub zawsze liczba pojedyncza”. Liczba mnoga również może być poprawna, zależnie od budowy i sensu zdania: Uczniowie lub nauczyciele przygotują salę.

Przy ani… ani… często używamy liczby mnogiej, zwłaszcza gdy podmiot poprzedza orzeczenie:

Gdy oba człony są w liczbie pojedynczej i mają ten sam rodzaj gramatyczny, równie poprawna jest liczba pojedyncza. Podkreśla ona, że przeczenie dotyczy każdego uczestnika z osobna:

W takich przeczących zdaniach zachowujemy nie przy czasowniku. Przed drugim członem konstrukcji ani… ani… stawiamy przecinek.

5.Kiedy pojawia się liczba pojedyncza?

Liczba mnoga jest podstawowym rozwiązaniem, ale nie każda forma pojedyncza przy szeregu jest błędem.

5.1Orzeczenie przed podmiotem

Gdy czasownik stoi przed szeregiem, możliwa jest zgoda z jego najbliższym członem. Łatwo ją spotkać przy nazwach rzeczy i zjawisk:

Nie należy jednak dowolnie przenosić tego wzoru do każdego zdania. Przy podmiocie stojącym przed czasownikiem najbezpieczniejszy neutralny wariant to Książka i gazeta leżały na stole.

5.2Konstrukcja z przyimkiem „z”

W konstrukcji Anna z Piotrem drugi rzeczownik występuje w narzędniku. O liczbie orzeczenia decyduje to, czy przedstawiamy obie osoby jako równorzędnych wykonawców czynności, czy jedną jako osobę towarzyszącą drugiej.

Norma dopuszcza liczbę mnogą, gdy cała konstrukcja z z pełni funkcję podmiotu i oznacza wspólnych wykonawców. Jeśli wyrażenie z z jest tylko określeniem towarzyszenia, orzeczenie musi zgadzać się z właściwym podmiotem: przy pojedynczym Anna ma więc formę przyszła. Samo wystąpienie dwóch nazw osób nie wymusza liczby mnogiej. W przykładzie z Anną oba warianty są poprawne, lecz inaczej przedstawiają udział Piotra.

5.3Pojęcia tworzące całość

Liczba pojedyncza bywa naturalna przy połączonych nazwach abstrakcyjnych, szczególnie tego samego rodzaju, ujmowanych jako jedna całość:

Spokój i cisza panowały w domu — liczba mnoga, dwa wymienione stany.

Cisza i pustka panowała w opuszczonym domu — liczba pojedyncza, wspólny obraz sytuacji.

Drugi sposób jest bardziej zależny od kontekstu i stylu. Liczba mnoga pozostaje poprawnym, prostszym wyborem: Cisza i pustka panowały w opuszczonym domu.

6.Jak sprawdzić zgodę?

1. Ustal, kogo lub co nazywa podmiot. Dwa określenia mogą dotyczyć jednej osoby.
2. Sprawdź spójnik i sens. Wspólna czynność zwykle wymaga liczby mnogiej; alternatywa może dopuszczać pojedynczą.
3. Dobierz osobę. Udział mówiącego daje my; udział rozmówcy bez mówiącego daje wy.
4. Dobierz rodzaj, jeśli forma go wyraża. Porównaj: Anna i Piotr wrócili, ale Anna i Maria wróciły.
5. Uwzględnij szyk. Przed szeregiem możliwa jest zgoda z najbliższym członem, lecz zgoda z całym szeregiem jest zwykle bezpieczniejsza.

Najważniejszy wzór: kilku uczestników + wspólna czynność → orzeczenie w liczbie mnogiej, z odpowiednią osobą i rodzajem.