Przecinki w zdaniach złożonych i konstrukcjach imiesłowowych.

Przecinek pomaga rozpoznać, jak łączą się części zdania. W zdaniach złożonych i konstrukcjach imiesłowowych kierujemy się przede wszystkim budową wypowiedzi, a nie miejscem, w którym robimy przerwę podczas mówienia.

1.Najpierw rozpoznaj części zdania

Zdanie złożone zawiera co najmniej dwa zdania składowe. Każde z nich ma własne orzeczenie, np. wróciłem, czekała albo był zmęczony.

• W zdaniu współrzędnie złożonym części są równorzędne: Wróciłem do domu, ale siostra jeszcze pracowała.
• W zdaniu podrzędnie złożonym jedna część zależy od drugiej, np. wyjaśnia czas, przyczynę lub treść wypowiedzi: Wróciłem do domu, ponieważ byłem zmęczony.

Konstrukcja z imiesłowem przysłówkowym, np. wracając do domu, nie ma osobowej formy czasownika, ale również wymaga oddzielenia przecinkiem.

2.Zdania podrzędne oddzielamy przecinkami

Zdanie podrzędne oddzielamy od nadrzędnego niezależnie od kolejności tych części. Jeśli znajduje się wewnątrz zdania nadrzędnego, wydzielamy je z obu stron.

Pozycja zdania podrzędnego	Przykład
Po zdaniu nadrzędnym	Zadzwonię, kiedy skończę pracę.
Przed zdaniem nadrzędnym	Kiedy skończę pracę, zadzwonię.
W środku zdania nadrzędnego	Książka, którą mi poleciłaś, jest świetna.

Zdania podrzędne często zaczynają się od wyrazów że, żeby, ponieważ, jeśli, gdy, kiedy, który, kto, co, czy. Przecinek wyznacza jednak granicę całego zdania podrzędnego, a nie zawsze miejsce bezpośrednio przed takim wyrazem.

W dwóch ostatnich przykładach przyimek należy do zdania podrzędnego. Dlatego piszemy , z którym, a nie z, którym.

3.Zdania współrzędne: znaczenie spójnika

W zdaniach współrzędnie złożonych przecinek zależy między innymi od spójnika łączącego części.

Sposób połączenia	Zasada	Przykład
Przeciwstawienie: ale, lecz, a	Stawiamy przecinek.	Ja gotuję, a brat nakrywa do stołu.
Wynik: więc, zatem, toteż	Stawiamy przecinek.	Padało, więc zostaliśmy w domu.
Wyjaśnienie: czyli	Stawiamy przecinek.	Nie ma już biletów, czyli nie pojedziemy.
Pojedyncze i, oraz, lub, albo, ani, czy	Zwykle nie stawiamy przecinka.	Zostaniesz w domu czy pójdziesz z nami?
Połączenie bez spójnika	Zdania składowe można rozdzielić przecinkiem.	Wiatr ucichł, deszcz przestał padać.

Jeżeli ten sam spójnik jest powtórzony i łączy kolejne części na tym samym poziomie, przed drugim i następnymi wystąpieniami stawiamy przecinek.

Nie każde kolejne i oznacza takie powtórzenie. W zdaniu Marta kupiła chleb i mleko i wróciła do domu pierwsze i łączy nazwy produktów, a drugie — czynności. Samo wystąpienie dwóch spójników nie wymaga tu przecinka.

4.Zwróć uwagę na całe połączenie

Niektóre spójniki składają się z kilku wyrazów, np. mimo że, chyba że, podczas gdy. W typowym użyciu stawiamy przecinek przed całym połączeniem, nie między jego elementami.

W pewnych połączeniach miejsce przecinka zależy od znaczenia i nacisku. Porównaj:

• Zostałem w domu, dlatego że byłem chory. — Podaję przyczynę.
• Zostałem w domu dlatego, że byłem chory, a nie dlatego, że czekałem na kuriera. — Wyraźnie przeciwstawiam dwie możliwe przyczyny.

Także dwa zdania podrzędne mogą być połączone pojedynczym i, lub albo albo bez przecinka między nimi, jeśli są równorzędne wobec tej samej części nadrzędnej.

Wiem, że Marta przyjdzie i że przyniesie dokumenty.

Obie części odpowiadają na pytanie co wiem?. Nie stawiamy przecinka przed i że.

5.Konstrukcje z imiesłowem przysłówkowym

Imiesłowy przysłówkowe mają zakończenia -ąc, -wszy lub -łszy. Tworzą konstrukcje nazywane imiesłowowymi równoważnikami zdania. Oddzielamy je od pozostałej części wypowiedzi przecinkiem, a w środku zdania — dwoma przecinkami.

Forma	Znaczenie	Przykład
-ąc	Czynność równoczesna z główną	Wracając do domu, słuchałem muzyki.
-wszy	Czynność wcześniejsza od głównej	Skończywszy pracę, wyłączyła komputer.
-łszy	Czynność wcześniejsza od głównej	Wyszedłszy z domu, przypomniał sobie o kluczach.

Formy na -wszy i -łszy są charakterystyczne przede wszystkim dla języka pisanego. W rozmowie częściej powiemy np. Kiedy skończyła pracę, wyłączyła komputer.

Zasada dotyczy również imiesłowu bez dodatkowych określeń:

Dwie równorzędne konstrukcje imiesłowowe połączone pojedynczym i nie wymagają przecinka między sobą: Idąc do domu i rozmawiając przez telefon, nie zauważyłem sąsiada.

Nie przenoś tej zasady automatycznie na imiesłowy przymiotnikowe, np. czytający lub napisany. Określają one rzeczownik i nie zawsze wymagają przecinków: Osoba czekająca przy wejściu ma nasze bilety.

6.Krótka lista kontrolna

Przed zakończeniem tekstu sprawdź:

1. Gdzie są granice zdań składowych? Nie kieruj się wyłącznie przerwami w mowie.
2. Czy zdanie podrzędne jest oddzielone? Jeśli znajduje się w środku zdania nadrzędnego, sprawdź oba przecinki.
3. Co łączy spójnik? Przed ale i więc postaw przecinek; przed pojedynczym i łączącym równorzędne części zwykle go nie stawiaj.
4. Czy spójnik składa się z kilku wyrazów? W typowych połączeniach takich jak mimo że nie rozdzielaj ich przecinkiem.
5. Czy występuje forma na -ąc, -wszy lub -łszy? Oddziel całą konstrukcję i sprawdź, kto wykonuje obie czynności.