Rzeczowniki dwurodzajowe a zgoda w zdaniu.

Rzeczowniki takie jak gaduła, niezdara, maruda mogą odnosić się do mężczyzny albo do kobiety. Ich rodzaj w konkretnym użyciu wpływa na zgodę przydawek i orzeczenia. Kluczowe jest odróżnienie dwurodzajowości od sytuacji, w której rzeczownik ma stały rodzaj gramatyczny, choć nazywa osoby różnej płci.

1.Na czym polega dwurodzajowość

Rzeczownik dwurodzajowy może występować w rodzaju męskim lub żeńskim bez zmiany swojej podstawowej postaci. W nazwach osób wybór rodzaju wiąże się zwykle z tym, o kim mówimy.

Sama forma gaduła nie rozstrzyga tutaj o rodzaju. Pokazują go dopiero wyrazy powiązane z rzeczownikiem: ten — ta, nieznośny — nieznośna, przerwał — przerwała.

Do tej grupy należą między innymi gaduła, niezdara, maruda, fajtłapa. Są to przeważnie określenia oceniające zachowanie lub cechy człowieka, często potoczne i ekspresywne. Zależnie od kontekstu mogą brzmieć żartobliwie, poufale albo lekceważąco.

Inne przykłady wymagają uwagi także ze względu na znaczenie i rejestr:

Rzeczownik	Znaczenie i rejestr
sierota	W znaczeniu dosłownym osoba, która straciła rodziców lub jedno z nich; przenośnie, potocznie: ktoś niezaradny.
kaleka	Określenie osoby z niepełnosprawnością, dziś często odbierane jako stygmatyzujące; przenośnie także obraźliwa ocena czyjejś niesprawności.
beksa	Potoczne, lekceważące określenie osoby, która łatwo lub często płacze.
łamaga	Potoczne, lekceważące określenie osoby niezgrabnej.
pierdoła	W odniesieniu do osoby: wulgarne, lekceważące określenie kogoś niezaradnego lub niedołężnego.

1.1Odniesienie ogólne lub nieznane

Gdy nie wskazujemy konkretnej osoby, nie ma jednej obowiązkowej formy domyślnej dla całej tej grupy rzeczowników. Rodzaj żeński może służyć uogólnieniu, a rodzaj męski również bywa używany ogólnie, choć zależnie od kontekstu może sugerować odniesienie do mężczyzn.

Oba zdania mogą być ogólną uwagą o osobach gadatliwych. Sama forma każda gaduła nie ogranicza takiej uwagi do kobiet. Jeśli płeć konkretnej osoby jest nieznana, nie trzeba jej zgadywać: można napisać Ktoś znowu zdominował rozmowę. W wybranej konstrukcji zachowuj spójną zgodę: Każda gaduła byłaby zadowolona / Każdy gaduła byłby zadowolony.

W zdaniu Nie znoszę marud dopełniacz liczby mnogiej marud nie wskazuje płci. Bez dodatkowego kontekstu wypowiedź można rozumieć jako ocenę wszystkich osób, które marudzą.

2.Co podlega zgodzie

Rodzaj wybranego użycia rzeczownika ujawnia się w kilku miejscach zdania. Nie każda forma czasownika pozwala jednak ten rodzaj rozpoznać.

Miejsce zgody	O mężczyźnie	O kobiecie
Zaimek i przymiotnik przy rzeczowniku	ten straszny maruda	ta straszna maruda
Czas przeszły	Maruda narzekał.	Maruda narzekała.
Tryb przypuszczający	Maruda narzekałby.	Maruda narzekałaby.
Orzecznik przymiotnikowy	Ten maruda jest niezadowolony.	Ta maruda jest niezadowolona.
Czas teraźniejszy	Maruda narzeka.	Maruda narzeka.

W zdaniu Maruda narzeka nie ma widocznego sygnału rodzaju. Możemy go ustalić na podstawie szerszego kontekstu, ale nie na podstawie samej końcówki rzeczownika czy czasownika.

3.Odmiana rzeczownika a rodzaj jego określeń

Końcówka -a nie oznacza automatycznie rodzaju żeńskiego. Rzeczownik może zachowywać takie same formy przypadków w odniesieniu do mężczyzny i do kobiety, a jednocześnie łączyć się z różnymi formami określeń.

Przypadek	O Piotrze	O Annie
Mianownik	ten nieznośny gaduła	ta nieznośna gaduła
Dopełniacz	tego nieznośnego gaduły	tej nieznośnej gaduły
Celownik	temu nieznośnemu gadule	tej nieznośnej gadule
Biernik	tego nieznośnego gadułę	tę nieznośną gadułę
Narzędnik	tym nieznośnym gadułą	tą nieznośną gadułą
Miejscownik	o tym nieznośnym gadule	o tej nieznośnej gadule

W pierwszym zdaniu połączenie tym gadułą jest poprawne. Zgoda nie wymaga identycznych końcówek: męski zaimek tym towarzyszy tutaj męskiemu użyciu rzeczownika gaduła.

4.Dwurodzajowość a stały rodzaj gramatyczny

Nie każdy rzeczownik, który może nazwać mężczyznę i kobietę, jest dwurodzajowy. Na przykład osoba ma rodzaj żeński niezależnie od tego, kogo oznacza.

W drugim zdaniu zaimek która odnosi się do rzeczownika osoba. Dlatego przyjmuje rodzaj żeński, podobnie jak formy zabrała i pierwsza. Nie jest to informacja, że Piotr jest kobietą.

Stały rodzaj żeński mają również ofiara (np. wypadku), sława (w znaczeniu znanej osoby) i osobistość. Ich określenia zachowują rodzaj żeński także wtedy, gdy mowa o mężczyźnie.

W pierwszym zdaniu forma był zgadza się z podmiotem Piotr. W następnym podmiotem jest już ofiara, dlatego pojawiają się formy ta i została przewieziona.

Warto rozróżnić trzy sytuacje:

• gaduła — użycie męskie albo żeńskie: ten gaduła / ta gaduła;
• osoba — stały rodzaj żeński: ta osoba, także o mężczyźnie;
• mężczyzna — stały rodzaj męski mimo końcówki -a: ten mężczyzna.

5.Orzeczenie przy kilku osobach

Gdy podmiot zawiera imiona kilku osób, o zgodzie orzeczenia decyduje ten podmiot. Rzeczownik dwurodzajowy występujący po czasowniku być nie zmienia tej zasady.

Forma gadułami jest w obu zdaniach taka sama. Również strasznymi nie pokazuje różnicy rodzaju. Różnicę ujawnia orzeczenie: były — byli.

5.1Gdy rzeczownik dwurodzajowy jest podmiotem w liczbie mnogiej

Rzeczowniki gaduła, maruda, niezdara w mianowniku liczby mnogiej zwykle występują w formach niemęskoosobowych, także w odniesieniu do mężczyzn. Z tymi formami łączymy określenia te, nieznośne oraz orzeczenie typu przerwały, narzekały.

Rzeczownik	Mianownik lm — także o mężczyznach	Dopełniacz lm — bez rozróżnienia płci	Dopełniacz lm — wariant odnoszący się do mężczyzn
gaduła	te gaduły	gaduł	gadułów
maruda	te marudy	marud	marudów
niezdara	te niezdary	niezdar	niezdarów

W drugim przykładzie forma marud może odnosić się do kobiet lub mężczyzn, natomiast marudów wskazuje na mężczyzn. Wariant dopełniacza z końcówką -ów nie wymaga zmiany mianownika te marudy na konstrukcję z ci.

6.Kontrola zgody w praktyce

Przed zatwierdzeniem zdania wykonaj cztery kroki:

1. Ustal właściwości rzeczownika: czy jest dwurodzajowy, czy ma stały rodzaj?
2. Ustal odniesienie: kogo oznacza w tym kontekście?
3. Sprawdź elementy zależne: zaimki, przymiotniki oraz formy orzeczenia ujawniające rodzaj.
4. Oddziel zgodę od odmiany: forma gadułą może łączyć się zarówno z tym, jak i z tą.

Najważniejszy kontrast: o Piotrze powiemy ten gaduła przyszedł, ale ta osoba przyszła. W pierwszym połączeniu wykorzystujemy dwurodzajowość rzeczownika; w drugim zachowujemy jego stały rodzaj żeński.