Rzeczowniki odczasownikowe na -anie, -enie i -cie.

Czytanie, jedzenie, mycie to rzeczowniki utworzone od czasowników. Nazywają czynności lub zdarzenia. Nauczysz się rozpoznawać i tworzyć takie rzeczowniki, odmieniać je oraz łączyć z innymi wyrazami. Zobaczysz też, jak zachowują znaczenie aspektu czasownika.

1.Od czynności do jej nazwy

Czasownik mówi, co ktoś robi. Rzeczownik odczasownikowy pozwala mówić o samej czynności: oceniać ją, planować lub wskazywać jej początek i koniec.

Takie rzeczowniki często występują w codziennych wyrażeniach:

• czas na sprzątanie;
• zakaz palenia;
• po zakończeniu pracy;
• przed wyjściem z domu.

2.Jak tworzymy te rzeczowniki

Najczęstsze zakończenia to -anie, -enie i -cie. Nie wystarczy jednak zawsze usunąć końcowe -ć z bezokolicznika. Czasem zmienia się również temat, czyli główna część wyrazu.

Zakończenie rzeczownika	Czasownik → rzeczownik	Co warto zauważyć?
-anie	czytać → czytanie, pisać → pisanie	Częsty wzór przy czasownikach na -ać.
-anie	gotować → gotowanie, planować → planowanie	Czasowniki na -ować zwykle dają formy na -owanie.
-enie	robić → robienie, mówić → mówienie	Połączenia bi, wi pozostają miękkie.
-enie	nosić → noszenie, płacić → płacenie	W temacie mogą wystąpić zmiany: si → sz, ci → c.
-enie	wozić → wożenie, czyścić → czyszczenie	W zapisie tematu widzimy zmiany: zi → ż, ści → szcz.
-enie	widzieć → widzenie, słyszeć → słyszenie	Częsty wzór przy czasownikach na -eć; może zmieniać się też temat.
-cie	myć → mycie, pić → picie, żyć → życie	W tych przykładach -ć zastępujemy przez -cie.
-cie	krzyknąć → krzyknięcie, zamknąć → zamknięcie	Częsty wzór: -nąć → -nięcie.
-cie	zacząć → zaczęcie	Zmienia się też temat wyrazu.

Niektóre częste formy najlepiej zapamiętać w całości: jeść — jedzenie, wyjść — wyjście, przyjść — przyjście.

2.1Czasowniki z „się”

Gdy tworzymy nazwę czynności od czasownika z się, zachowujemy się i piszemy je osobno:

• uczyć się → uczenie się;
• myć się → mycie się;
• spóźniać się → spóźnianie się.

2.2Pisownia z „nie”

Nie z rzeczownikami odczasownikowymi piszemy zasadniczo łącznie: niepalenie, niezrozumienie, nieprzestrzeganie przepisów. Z czasownikiem nie piszemy osobno: nie palę → niepalenie.

Przy wyraźnym przeciwstawieniu piszemy nie osobno: Nie czytanie, lecz słuchanie pomaga mi odpocząć.

3.Czynność czy jej wykonanie: aspekt

Rzeczownik odczasownikowy może zachowywać różnicę między czasownikiem niedokonanym a dokonanym.

Czasownik niedokonany → rzeczownik	Czasownik dokonany → rzeczownik
czytać → czytanie	przeczytać → przeczytanie
pisać → pisanie	napisać → napisanie
myć → mycie	umyć → umycie

Forma od czasownika niedokonanego zwykle nazywa trwanie czynności lub jej powtarzanie. Forma od czasownika dokonanego przedstawia czynność jako całość, z jej zakończeniem.

4.Rodzaj i odmiana

Rzeczowniki tego typu mają rodzaj nijaki: to czytanie, długie czekanie, dokładne mycie. Najczęściej używamy ich w liczbie pojedynczej, gdy nazywają samą czynność.

Przypadek	Rzeczownik na -anie	Rzeczownik na -enie	Rzeczownik na -cie
Mianownik	czytanie	jedzenie	mycie
Dopełniacz	czytania	jedzenia	mycia
Celownik	czytaniu	jedzeniu	myciu
Biernik	czytanie	jedzenie	mycie
Narzędnik	czytaniem	jedzeniem	myciem
Miejscownik	czytaniu	jedzeniu	myciu
Wołacz	czytanie	jedzenie	mycie

Wołacza takich rzeczowników używa się bardzo rzadko. Pozostałe formy są potrzebne w zwykłych zdaniach: Lubię czytanie. Interesuję się gotowaniem. Rozmawiamy o sprzątaniu.

Niektóre wyrazy mają też inne znaczenie niż sama czynność. Jedzenie może oznaczać pokarm, a ćwiczenie — konkretne zadanie. W tym drugim znaczeniu naturalna jest liczba mnoga: Zrobiłam trzy ćwiczenia.

Warto zapamiętać dopełniacz liczby mnogiej wyrazów używanych w konkretnych znaczeniach:

Liczba pojedyncza	Mianownik liczby mnogiej	Dopełniacz liczby mnogiej
ćwiczenie	ćwiczenia	pięć ćwiczeń
zdanie	zdania	pięć zdań
mieszkanie	mieszkania	pięć mieszkań
pytanie	pytania	pięć pytań

5.Jak łączymy je z innymi wyrazami

Jeśli czasownik łączy się z dopełnieniem w bierniku, przy rzeczowniku odczasownikowym zwykle pojawia się dopełniacz.

Połączenie z czasownikiem	Połączenie z rzeczownikiem
czytać książkę	czytanie książki
myć okna	mycie okien
napisać list	napisanie listu

Dopełnienia w celowniku i narzędniku zachowują swój przypadek:

• pomagać innym → pomaganie innym — celownik;
• zarządzać firmą → zarządzanie firmą — narzędnik.

Przyimki należące do połączenia z czasownikiem zazwyczaj pozostają bez zmian:

• czekać na autobus → czekanie na autobus;
• dbać o zdrowie → dbanie o zdrowie;
• pytać o cenę → pytanie o cenę.

Sam rzeczownik odczasownikowy też może występować po przyimku i wtedy przyjmuje odpowiedni przypadek: do czytania, przed czytaniem, po czytaniu.

6.Krótka lista kontrolna

1. Wybierz znaczenie: pisanie to czynność, a napisanie przedstawia jej wykonanie jako całość.
2. Sprawdź formę: czytanie, robienie, mycie. Zwróć uwagę na zmiany tematu.
3. Dopasuj przymiotnik do rodzaju nijakiego: staranne pisanie.
4. Odmień rzeczownik zgodnie ze zdaniem: przed napisaniem, po napisaniu.
5. Sprawdź dalszą część połączenia: napisanie listu, ale czekanie na list.

Przed napisaniem ważnego listu robię plan. W tym zdaniu napisaniem ma narzędnik po przyimku przed, a listu — dopełniacz przy nazwie czynności.