Tryb rozkazujący: nieregularne formy i liczba mnoga.

Znasz już proste polecenia, takie jak Czytaj! i Słuchaj! Teraz poznasz częste formy nieregularne oraz sposoby zwracania się do kilku osób i proponowania wspólnego działania. Zwrócisz też uwagę na pisownię końcówek -my i -cie.

1.Jedna osoba, grupa i wspólne działanie

Forma trybu rozkazującego pokazuje, do kogo mówisz i czy sam też masz uczestniczyć w działaniu.

Adresat lub uczestnicy	Forma	Przykład
ty — jedna osoba	przeczytaj	Olu, przeczytaj ten tekst.
wy — kilka osób	przeczytajcie	Olu i Marku, przeczytajcie ten tekst.
my — mówiący i inne osoby	przeczytajmy	Przeczytajmy ten tekst razem.

Forma z -my często wyraża propozycję wspólnego działania, a nie rozkaz.

2.Najważniejsze formy nieregularne

Nie każdą formę łatwo przewidzieć na podstawie bezokolicznika. Zapamiętuj czasownik razem z formą dla ty. Poniższa tabela obejmuje częste formy nieregularne oraz formy ze zmianą tematu.

Bezokolicznik	ty	my	wy
być	bądź	bądźmy	bądźcie
mieć	miej	miejmy	miejcie
jeść	jedz	jedzmy	jedzcie
dać	daj	dajmy	dajcie
wziąć	weź	weźmy	weźcie
iść	idź	idźmy	idźcie
powiedzieć	powiedz	powiedzmy	powiedzcie
usiąść	usiądź	usiądźmy	usiądźcie
robić	rób	róbmy	róbcie
pomóc	pomóż	pomóżmy	pomóżcie
stać	stój	stójmy	stójcie
zamknąć	zamknij	zamknijmy	zamknijcie
pić	pij	pijmy	pijcie
myć	myj	myjmy	myjcie
spać	śpij	śpijmy	śpijcie

Zwróć uwagę na zmianę o → ó w parze robić → rób. W parze pomóc → pomóż zachowujemy ó, ale zmienia się końcowa spółgłoska. Osobno zapamiętaj stać → stój. Te zmiany pozostają w liczbie mnogiej.

Niektóre formy mają zakończenie -ij lub -yj. Po grupie spółgłosek występuje ono na przykład w zamknij. Zapamiętaj też krótkie formy pić → pij, myć → myj i spać → śpij; nie wszystkie mają grupę spółgłosek przed tym zakończeniem.

2.1Czasowniki z przedrostkami

Częste czasowniki z przedrostkami również warto zapamiętywać razem z formą dla ty:

Bezokolicznik	ty	my	wy
przyjść	przyjdź	przyjdźmy	przyjdźcie
wyjść	wyjdź	wyjdźmy	wyjdźcie
wejść	wejdź	wejdźmy	wejdźcie
zobaczyć	zobacz	zobaczmy	zobaczcie

Czasowniki z przedrostkami pochodzące od iść mają w trybie rozkazującym zakończenie -jdź: przyjdź, wyjdź, wejdź, a także dojdź i odejdź. Nie wystarczy więc dopisać przedrostka do całej formy idź.

Nie zakładaj, że podobne bezokoliczniki mają identyczne formy. Porównaj: jeść → jedz, ale iść → idź.

3.Jak utworzyć liczbę mnogą

Gdy znasz formę dla ty, utworzenie form dla my i wy jest proste:

1. Wybierz poprawną formę dla ty, na przykład weź.
2. Dodaj -my, jeśli proponujesz wspólne działanie: weźmy.
3. Dodaj -cie, jeśli zwracasz się do kilku osób: weźcie.

Nie dodawaj tych końcówek do bezokolicznika ani do formy czasu teraźniejszego.

Forma wyjściowa	Wspólne działanie	Polecenie dla grupy
daj	daj + my → dajmy	daj + cie → dajcie
idź	idź + my → idźmy	idź + cie → idźcie
powiedz	powiedz + my → powiedzmy	powiedz + cie → powiedzcie

4.Pisownia i rodzaj

Przed końcówkami -my i -cie zachowujemy zapis formy podstawowej:

• weź → weźmy, weźcie — zachowujemy ź;
• idź → idźmy, idźcie — zachowujemy dź;
• bądź → bądźmy, bądźcie — zachowujemy ą i dź;
• jedz → jedzmy, jedzcie — piszemy dz, bez kreski.

Szczególnie ważna jest różnica między jedz od jeść a jedź od jechać:

Sam czasownik w trybie rozkazującym nie zmienia się zależnie od rodzaju. Może jednak zmieniać się towarzyszący mu przymiotnik.

• Marku, bądź ostrożny.
• Aniu, bądź ostrożna.
• Aniu i Marku, bądźcie ostrożni.
• Aniu i Olu, bądźcie ostrożne.

5.Naturalne polecenia i propozycje

Formy dla wy są naturalne w rozmowie z grupą znajomych, dzieci lub osób, z którymi jesteśmy na ty. Słowo proszę może złagodzić polecenie, ale ważny jest również ton głosu.

W propozycjach wspólnego ruchu często używamy także chodźmy:

• Chodźmy na spacer.
• Chodźmy coś zjeść.

Forma chodźmy pochodzi od chodzić, a idźmy od iść. Obie mogą pojawiać się w propozycjach, na przykład Chodźmy do domu i Idźmy do domu, ale w codziennych zaproszeniach do wspólnego wyjścia znacznie częściej wybieramy chodźmy.

Formy chodź i chodźcie służą też do przywoływania kogoś do siebie:

• Chodź do mnie! — Przyjdź tutaj, do mnie.
• Chodźcie do mnie! — Przyjdźcie tutaj, do mnie.

6.Krótka lista kontrolna

Przed użyciem trybu rozkazującego sprawdź:

1. Do kogo mówię? Jedna osoba: weź; kilka osób: weźcie.
2. Czy też uczestniczę w działaniu? Jeśli proponujesz wspólne działanie, użyj weźmy.
3. Czy pamiętam właściwą formę? Być → bądź, mieć → miej, wziąć → weź.
4. Czy pisownia pasuje do znaczenia? Jedzcie obiad, ale jedźcie do domu.

Najważniejszy wzór: poprawna forma dla ty + -my lub -cie. Nieregularną formę zapamiętujesz raz, a następnie wykorzystujesz ją w liczbie mnogiej.