Ułamki, pół i półtora z rzeczownikiem.

Pół godziny, półtora dnia, dwie trzecie litra — te wyrażenia pozwalają podać ilość mniejszą niż całość lub obejmującą całość i jej część. Ważne są forma rzeczownika, rodzaj gramatyczny oraz kolejność liczebnika i rzeczownika.

1.Jak czytamy ułamki

W ułamkach zwykłych licznik odczytujemy jako liczebnik główny, a mianownik — jako liczebnik porządkowy w odpowiedniej formie rodzaju żeńskiego. Możemy sobie dopowiedzieć słowo część.

Zapis	Odczyt	Z rzeczownikiem
1/3	jedna trzecia	jedna trzecia tortu
1/4	jedna czwarta	jedna czwarta litra
2/3	dwie trzecie	dwie trzecie tortu
3/4	trzy czwarte	trzy czwarte litra
5/8	pięć ósmych	pięć ósmych metra

Mówimy dwie trzecie, nie „dwa trzecie”. Po liczebnikach takich jak pięć pojawia się forma ósmych, dziesiątych itd.

Ułamek 1/2 najczęściej odczytujemy jako pół. Forma jedna druga jest typowa przede wszystkim dla matematyki.

2.Rzeczownik nazywający całość

Po ułamku rzeczownik nazywający całość występuje w dopełniaczu. Jego liczba zależy od tego, co dzielimy, a nie od liczby w liczniku ułamka.

• Jedna rzecz lub jednostka miary: dwie trzecie jabłka, trzy czwarte kilograma.
• Zbiór osób lub rzeczy: dwie trzecie mieszkańców, trzy czwarte książek.
• Substancja: jedna trzecia mąki, połowa wody.

3.Pół, półtora i półtorej

Pół oznacza jedną drugą całości, a półtora / półtorej — jedną całość i połowę kolejnej. W podstawowych połączeniach, np. gdy podajemy ilość lub czas trwania, rzeczownik ma formę dopełniacza liczby pojedynczej.

Rodzaj rzeczownika	Połowa	Jedna całość i połowa
męski: dzień	pół dnia	półtora dnia
żeński: godzina	pół godziny	półtorej godziny
nijaki: jabłko	pół jabłka	półtora jabłka

Formę wybieramy według rodzaju rzeczownika w jego podstawowej postaci: godzina jest rodzaju żeńskiego, a dzień — męskiego.

Gdy takie wyrażenie jest podmiotem, orzeczenie ma liczbę pojedynczą, a w czasie przeszłym — rodzaj nijaki: Minęło półtorej godziny. Zostało pół jabłka.

4.Co zmienia się przy odmianie

W ułamkach zwykłych odmienia się samo wyrażenie ułamkowe. Rzeczownik nazywający dzieloną całość pozostaje w dopełniaczu.

Przypadek ułamka	Przykład
mianownik	Jedna trzecia tortu została na stole.
biernik	Zjadłem jedną trzecią tortu.
dopełniacz	Brakuje dwóch trzecich tortu.
narzędnik	Podzieliliśmy się dwiema trzecimi tortu.
miejscownik	Rozmawiamy o dwóch trzecich tortu, które zostały.

W każdym przykładzie pozostaje forma tortu. Zmieniają się natomiast formy jedna trzecia → jedną trzecią oraz dwie trzecie → dwóch trzecich → dwiema trzecimi.

Pół, półtora i półtorej nie odmieniają się przez przypadki. Nie oznacza to jednak, że rzeczownik zawsze zachowuje tę samą formę. Porównaj:

• Czekałem półtora roku.
• Nie widzieliśmy się od półtora roku.
• Spotkaliśmy się przed półtora rokiem.

W ostatnim przykładzie przyimek przed wymaga narzędnika: rokiem.

5.Całości z ułamkiem i zapis dziesiętny

Jeżeli całość i ułamek stoją razem przed rzeczownikiem, rzeczownik oznaczający jednostkę ma formę dopełniacza liczby pojedynczej:

• dwa i pół litra;
• trzy i ćwierć kilograma;
• cztery i trzy czwarte metra.

Można też umieścić rzeczownik przed częścią ułamkową. Wtedy jego forma zależy od liczebnika oznaczającego całe jednostki.

Całość i ułamek przed rzeczownikiem	Rzeczownik przed ułamkiem
dwa i pół litra	dwa litry i pół
trzy i pół godziny	trzy godziny i pół
pięć i pół metra	pięć metrów i pół

Obie konstrukcje są poprawne. Nie należy mieszać ich budowy: dwa i pół litra, nie „dwa i pół litry”.

Ułamki dziesiętne zapisujemy po polsku z przecinkiem. Przy dokładnym odczytaniu nazywamy części dziesiąte, setne itd.

W codziennej rozmowie zapis 2,5 często odczytujemy jako dwa przecinek pięć. Połączenie z jednostką nadal ma postać 2,5 litra, nie „2,5 litrów”.

6.Jak wybrać poprawną formę

1. Ustal całość: część jednego przedmiotu to np. trzy czwarte jabłka, a część zbioru — trzy czwarte jabłek.
2. Sprawdź rodzaj: półtora dnia, ale półtorej godziny.
3. Zwróć uwagę na kolejność: dwa i pół litra, ale dwa litry i pół.
4. Sprawdź przypadek całego wyrażenia: dwie trzecie tortu, ale dwiema trzecimi tortu. Nazwa dzielonej całości pozostaje w dopełniaczu.

Najważniejsze rozróżnienie: ułamek określa część, a forma rzeczownika pokazuje, czego jest to część.