B1 · Intermediate

Hali tegemezi yenye kiishio -e

Jifunze kuunda hali tegemezi yenye kiishio -e, kuitumia kwa maombi, ushauri na kusudi, na kukanusha kwa -si- katika sentensi za Kiswahili sanifu.

By the flumi team About 4 min read

Hali tegemezi hutumika kuomba, kushauri, kueleza jambo unalotaka lifanyike au kuonyesha kusudi. Utajifunza kuunda maumbo kama usome, aje na tusichelewe, na kuchagua umbo linalofaa katika sentensi.

Maana na matumizi

Hali tegemezi haielezi tu wakati wa kitendo. Huonyesha kitendo kinachoombwa, kinachopendekezwa au kinachotarajiwa kifanyike kwa kusudi fulani.

  • Ombi: Tafadhali ufunge mlango.
  • Ushauri: Upumzike kidogo; umechoka.
  • Pendekezo: Tuondoke sasa.
  • Tamaa: Nataka watoto wasome.
  • Kusudi: Ninasema polepole ili uelewe.

Ingawa inaitwa hali tegemezi, inaweza kutumika katika sentensi inayojitegemea, kama Tuondoke sasa.

Hali tegemezi si wakati ujao. Utasoma hueleza kitendo cha wakati ujao; usome inaweza kuwa ombi au ushauri. Muktadha huonyesha maana inayokusudiwa.

Kuunda kiishio -e

Kwa vitenzi vinavyoishia kwa -a, badili -a kuwa -e. Tumia kiambishi cha kiima, yaani sehemu inayoonyesha anayefanya kitendo. Katika muundo huu wa msingi, huongezi -na-, -li- au -ta-.

Kwa mfano: kusoma → usome. Uchanganuzi wake ni u-som-e; katika maandishi ya kawaida, sehemu hizi huandikwa pamoja.

Kiima Kiambishi cha kiima Umbo la kusoma
mimi ni- nisome
wewe u- usome
yeye a- asome
sisi tu- tusome
ninyi m- msome
wao wa- wasome

Kwa nomino nyingine, tumia kiambishi cha kiima kinachopatana na nomino hiyo: Nataka taa iwake.

Kiambishi cha yambwa, kinachoonyesha anayepokea au kinachopokea kitendo, kikiwepo huja baada ya kiambishi cha kiima: ni-ku-pe → nikupe.

Nikupe maji? — Ninauliza kama unataka nikupe maji.

Tafadhali unisaidie kubeba begi hili. — Ninaomba msaada wako.

Maumbo ya kukumbuka

Vitenzi vyenye mzizi wa silabi moja kama kula, kunywa, kuja na kuwa havihifadhi ku- katika maumbo haya.

Kitenzi Umbo lenye kiima wewe Mfano
kula ule Ule chakula kabla ya kuondoka.
kunywa unywe Unywe maji ya kutosha.
kuja uje Tafadhali uje kesho.
kuwa uwe Uwe mwangalifu barabarani.
kwenda uende Nataka uende nami.

Si kila kitenzi hupokea -e. Vitenzi vya mkopo vinavyoishia kwa -i, -u au -e huhifadhi irabu hiyo ya mwisho.

Kitenzi Umbo la hali tegemezi Mfano
kujibu ujibu Tafadhali ujibu swali hili.
kusahau usahau Sitaki usahau miadi yetu.
kufikiri ufikiri Ni vizuri ufikiri kabla ya kujibu.
kusamehe usamehe Naomba usamehe kosa langu.

Usibadili kila irabu ya mwisho kuwa -e. Kwa mfano, tumia ujibu, si ujibe, katika Kiswahili sanifu.

Quick check

Try one question now.

1
Mimi swali moja kwanza? Sitachukua muda mrefu. (kuuliza)

Check your answer when you are ready. No sign-in needed.

Kukanusha kwa -si-

Weka -si- baada ya kiambishi cha kiima. Kwa vitenzi vinavyoishia kwa -a, kiishio hubaki -e katika hali tegemezi kanushi.

u-si-som-e → usisome

Kukubali Kukanusha
nisome nisisome
usome usisome
asome asisome
tusome tusisome
msome msisome
wasome wasisome

Vitenzi vya mkopo huhifadhi kiishio chao pia: usijibu, usisahau, usifikiri, usisamehe.

Usiende nje; mvua inanyesha.

Tuondoke mapema ili tusichelewe.

Tafadhali usisahau funguo.

Usinipe chai; nipe maji tu.

Katika usinipe, mpangilio ni u-si-ni-pe: kiambishi cha kiima, -si-, kiambishi cha yambwa, kisha sehemu ya kitenzi yenye kiishio -e.

Kuchagua muundo unaofaa

Baada ya kutaka, miundo hii miwili ina tofauti muhimu:

  • Nataka kusoma. Mimi ndiye ninayetaka na nitakayesoma.
  • Nataka usome. Mimi ndiye ninayetaka; wewe ndiye unayetakiwa kusoma.

Kwa kusudi, ili inaweza kufuatiwa na hali tegemezi: Nimefungua dirisha ili hewa iingie. Kwa kusudi la kuzuia jambo, tumia -si-: Nimefunga dirisha ili mbu wasiingie.

Kabla ya kutumia hali tegemezi, jiulize:

  1. Je, ninaomba, ninashauri, ninaeleza ninachotaka au ninaonyesha kusudi?
  2. Ni kiambishi gani cha kiima kinachofaa?
  3. Je, kitenzi hubadili -a kuwa -e, au huhifadhi kiishio chake?
  4. Nikikanusha, nimeweka -si- baada ya kiambishi cha kiima?

Kumbuka tofauti kuu: utasoma huonyesha wakati ujao; usome huweza kuomba au kushauri; usisome huweza kukataza au kushauri kutosoma.

You reached the end

You reached the end

Now make it stick.

Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.

Practice exercises

Was this lesson helpful?

Last updated November 10, 2026