Ukanushi wa hali tegemezi kwa -si-
Jifunze kutumia -si- kukataa katika hali tegemezi, kutoa makatazo na kueleza kusudi hasi, pamoja na maumbo ya vitenzi vya kawaida na vya mkopo.
Maana na matumizi ya -si-
Unapotaka kutoa katazo, kuomba jambo lisifanyike au kueleza kusudi la kuepuka jambo, unaweza kutumia -si- katika hali tegemezi: Usifungue mlango. Hali hii haionyeshi wakati ujao yenyewe; maana yake hutegemea maneno na muktadha wa sentensi.
Katika matumizi haya, -si- huonyesha kwamba tendo halitakiwi au halipaswi kutokea.
- Usifungue mlango; mtoto amelala.
- Naomba msipige kelele.
- Andika anwani ili usisahau.
Muundo wa kitenzi
Kwa vitenzi vinavyoishia kwa -a, tumia muundo huu:
Kiambishi cha kiima + -si- + shina lenye mwisho -e.
Kiambishi cha kiima huonyesha anayehusika na tendo. Kwa mfano, uchanganuzi wa usisome ni u-si-som-e. Katika sentensi, kitenzi huandikwa kama neno moja.
| Anayehusika | Hali tegemezi yakinishi | Hali tegemezi kanushi |
|---|---|---|
| mimi | nisome | nisisome |
| wewe | usome | usisome |
| yeye | asome | asisome |
| sisi | tusome | tusisome |
| ninyi | msome | msisome |
| wao | wasome | wasisome |
Kwa nomino nyingine, chagua kiambishi cha kiima kinachopatana na nomino hiyo: Maji yasimwagike.
Kama kitenzi kina kiambishi cha yambwa, kiweke baada ya -si-. Kiambishi hicho huonyesha anayepokea tendo au kitu kinachohusika nalo.
Usimwamshe mtoto.
Katika u-si-mw-amsh-e, u- kinamhusu wewe, -si- kinaonyesha ukanushi, na -mw- kinamhusu mtoto.
Makatazo, maombi na kusudi
Kumwambia mtu asifanye jambo
Tumia u- unapozungumza na mtu mmoja na m- unapozungumza na watu wengi.
- Mtu mmoja: Usikimbie barabarani.
- Watu wengi: Msikimbie barabarani.
Katazo linaweza kuwa la moja kwa moja. Neno tafadhali linaweza kulifanya liwe la upole zaidi: Tafadhali, usifunge dirisha.
Kuomba au kupendekeza jambo lisifanyike
Ukanushi huu hautumiki kwa makatazo pekee. Unaweza pia kutaja tendo ambalo unaomba lisifanyike, hata kama anayehusika si mtu unayezungumza naye.
- Naomba mtoto asiamshwe sasa.
- Ni bora tusichelewe kesho.
- Mwambie Asha asisubiri; mkutano umeahirishwa.
Kueleza kusudi la kuepuka jambo
Baada ya ili, umbo lenye -si- linaweza kuonyesha jambo unalotaka kulizuia.
- Nimefunga dirisha ili mvua isiingie ndani.
- Tutatoka mapema ili tusichelewe.
Katika mifano hii, nimefunga na tutatoka vinaonyesha nyakati tofauti. Maumbo isiingie na tusichelewe yanaonyesha kusudi hasi, si wakati maalumu yenyewe.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Maumbo ya kukumbuka
Vitenzi vya mkopo visivyoishia kwa -a huhifadhi irabu yake ya mwisho. Usiongeze -e kwa kila kitenzi.
| Kitenzi | Umbo lenye -si- | Mfano |
|---|---|---|
| kusoma | usisome | Usisome gizani. |
| kusahau | usisahau | Usisahau funguo. |
| kujaribu | usijaribu | Usijaribu kufungua mlango huo. |
| kula | usile | Usile chakula hicho. |
| kuja | usije | Usije kesho; ofisi itafungwa. |
| kuwa | usiwe | Usiwe na wasiwasi. |
Kwa vitenzi vya silabi moja kama -la, -ja na -wa, ku- ya umbo la msingi haibaki baada ya -si-: usile, si usikule; usije, si usikuje.
Tofauti muhimu na muhtasari
Tofautisha taarifa ya kutofanya jambo na katazo au ombi la kutofanya jambo.
| Taarifa | Katazo au ombi |
|---|---|
| Husomi kitabu hicho. | Usisome kitabu hicho. |
| Hachelewi. | Naomba asichelewe. |
Kwa maana ya kumkataza mtu kusoma, tumia Usisome, si Usisoma. Usitumie Husomi badala yake: hilo ni umbo la ukanushi wa wakati uliopo, si umbo la katazo linalofundishwa hapa.
Unapounda ukanushi wa hali tegemezi:
- Chagua kiambishi cha kiima: u-, a-, tu- au kingine kinachofaa.
- Weka -si-, kisha kiambishi cha yambwa ikiwa kinahitajika.
- Kwa kitenzi kinachoishia kwa -a, tumia mwisho -e; kwa vitenzi kama kusahau na kujaribu, hifadhi irabu ya mwisho.
- Hakikisha maana inafaa: katazo, ombi hasi au kusudi la kuepuka jambo.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated November 10, 2026