Hali ya -ki- kwa wakati na sharti
Jifunze kutumia -ki- kueleza vitendo vinavyotokea pamoja na masharti yanayoweza kutimia, kuunda vitenzi na kutofautisha maana kwa muktadha wa sentensi.
Maana mbili za -ki-
Unapotaka kueleza vitendo vinavyotokea pamoja au sharti linaloweza kutimia, unaweza kutumia -ki-. Utajifunza kuunda vitenzi hivi na kutumia muktadha kutambua maana yake.
- Wakati: Nilimwona Asha akipika. Kupika kulikuwa kunaendelea nilipomwona.
- Sharti: Ukipika leo, nitaosha vyombo. Kuosha vyombo kunategemea wewe kupika.
-ki- peke yake haionyeshi wakati uliopita, uliopo au ujao. Wakati hueleweka kutokana na vitenzi vingine na muktadha.
Kuunda kitenzi chenye -ki-
Weka -ki- baada ya kiambishi cha kiima, yaani sehemu inayoonyesha anayefanya kitendo. Usiongeze -na-, -li- au -ta- katika kitenzi hicho hicho.
Muundo wa msingi ni: kiambishi cha kiima + ki + sehemu ya kitenzi inayobaki.
| Kiima | Uchanganuzi | Kitenzi |
|---|---|---|
| mimi | ni-ki-soma | nikisoma |
| wewe | u-ki-soma | ukisoma |
| yeye | a-ki-soma | akisoma |
| sisi | tu-ki-soma | tukisoma |
| ninyi | m-ki-soma | mkisoma |
| wao | wa-ki-soma | wakisoma |
Vistari katika jedwali vinaonyesha sehemu za kitenzi tu. Katika sentensi, andika kitenzi kama neno moja.
Kiambishi cha yambwa, kinachoonyesha anayepokea kitendo, huja baada ya -ki-: u-ki-mw-ona → ukimwona.
Ukimwona Asha, mwambie anipigie simu.
Tukisafiri kesho, tutafika kabla ya jioni.
Kwa vitenzi vifupi kama kula, kuja na kuwa, ku- haibaki baada ya -ki-: akila, akija, akiwa. Kwa kitenzi kama kusafiri, mwisho unabaki -i: akisafiri.
Vitendo vinavyotokea pamoja
Katika matumizi ya wakati, kitenzi chenye -ki- huonyesha kitendo au hali inayokwenda pamoja na kitendo kingine. Kinaweza kueleza mtu alikuwa anafanya nini wakati alipoonekana, au jinsi kitendo kingine kinavyofanyika.
Jana nilimwona Juma akikimbia. Alikuwa anakimbia nilipomwona.
Sasa watoto wanatembea wakiimba. Kutembea na kuimba vinaendelea pamoja.
Kesho tutatembea tukizungumza. Tutazungumza wakati wa kutembea.
Angalia anayefanya kila kitendo. Katika Nilimwona Juma akikimbia, mimi ndiye niliyemwona Juma, lakini Juma ndiye anayekimbia. Katika Watoto wanatembea wakiimba, watoto ndio wanaofanya vitendo vyote viwili.
Usitafsiri kila -ki- kama sharti. Jiulize: je, sentensi inaeleza kitendo kingine kinachoendelea wakati huohuo?
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Sharti linaloweza kutimia
Katika matumizi ya sharti, sehemu yenye -ki- hutaja jambo ambalo likitokea, jambo jingine litafuata. Sharti linaweza kutimia, lakini sentensi haisemi kwamba tayari limetimia.
Mvua ikinyesha kesho, tutabaki nyumbani.
Ukiwa na muda jioni, nitakupigia simu.
Ukifika nyumbani, nipigie simu.
Katika mfano wa mwisho, sehemu ya pili ni ombi. Kwa hiyo, si lazima sehemu ya pili iwe na -ta- kila wakati.
Unaweza kubadilisha mpangilio bila kubadilisha sharti:
- Ukipata nafasi, tutazungumza.
- Tutazungumza ukipata nafasi.
Muktadha unaweza pia kuonyesha jambo linalotokea mara kwa mara: Nikiwa na likizo, huwatembelea wazazi wangu. Hapa nikiwa na likizo inaeleza wakati au hali ambayo ziara hizo hufanyika kwa kawaida.
Wakati na sharti wakati mwingine hukaribiana. Ukiniona, nisalimie inaweza kueleweka kama ikiwa utaniona au wakati utakaponiona. Muktadha unaonyesha ikiwa kuonana kunatarajiwa au kunatajwa kama uwezekano tu.
Kukanusha sharti na kuepuka makosa
Unaposema kwamba kitendo hakitafanyika kama sharti, tumia -sipo- badala ya -ki- katika muundo huu.
| Sharti la kutenda | Sharti la kutotenda |
|---|---|
| Ukipata muda, tutazungumza. | Usipopata muda, hatutazungumza. |
| Mvua ikinyesha, tutabaki nyumbani. | Mvua isiponyesha, tutatoka. |
| Akija, tutaanza mkutano. | Asipokuja, tutaanza bila yeye. |
Kwa vitenzi vifupi, linganisha akija → asipokuja na akila → asipokula: hapa ku- hubaki baada ya -sipo-.
Kwa maana ya sharti, sema Ukifika kesho, nitakupa kitabu, si Unakifika kesho, nitakupa kitabu. -ki- haichanganywi na -na- katika muundo huu.
Pia, hakija si ukanushi wa sharti akija. Tumia asipokuja: Asipokuja kesho, nitampigia simu.
Njia fupi ya kukumbuka
- Tambua maana: vitendo vinaendelea pamoja, au kitendo kimoja kinategemea kingine?
- Chagua kiambishi cha kiima kinachofaa: nikisoma, tukisoma, wakisoma.
- Tumia muktadha na kitenzi kingine kutambua wakati; -ki- peke yake haitoshi.
- Kwa sharti la kutotenda, linganisha ukifika na usipofika.
Nilimwona akisoma huonyesha kitendo kilichokuwa kinaendelea. Akisoma kwa makini, ataelewa huonyesha sharti.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated November 10, 2026