B1 · Intermediate

Madhumuni kwa ili

Jifunze kutumia ili kueleza madhumuni, kuunda vitenzi kama asome na asisome, na kutofautisha lengo la tendo na sababu yake katika sentensi za Kiswahili.

By the flumi team About 5 min read

Kueleza lengo la tendo

Unatumia ili kueleza madhumuni: lengo la kufanya jambo. Sehemu inayoanza kwa ili hujibu swali Kwa lengo gani? Utajifunza kueleza lengo, kuonyesha jambo unalotaka kuepuka, na kutofautisha madhumuni na sababu.

Amina anasoma kila jioni ili afaulu mtihani.

Anasoma kwa lengo gani? Ili afaulu mtihani.

Kufaulu ni lengo la Amina. Sentensi hii haisemi kwamba tayari amefaulu, wala haihakikishi kwamba atafaulu.

Muundo wa kitenzi baada ya ili

Muundo wa kawaida wa kueleza madhumuni ni tendo kuu + ili + kitenzi katika hali tegemezi. Hali tegemezi hapa huonyesha jambo linalolengwa, si taarifa kwamba jambo hilo limetokea.

Kwa vitenzi vinavyoishia kwa -a, badili -a ya mwisho kuwa -e. Weka kiambishi cha kiima kinachoonyesha anayelengwa kufanya tendo hilo.

Anayefanya tendo linalolengwa Mfano wenye kusoma
Mimi ili nisome
Wewe ili usome
Yeye ili asome
Sisi ili tusome
Ninyi ili msome
Wao ili wasome

Katika maumbo haya, hakuna kiambishi cha wakati kama -na- au -ta-. Kwa mfano, uchanganuzi wa asome ni a- + som- + -e.

Vitenzi vya mkopo visivyoishia kwa -a huhifadhi irabu yake ya mwisho: ili ajibu, ili arudi, ili afaulu. Kwa baadhi ya vitenzi vifupi, angalia maumbo kama kula → ale, kunywa → anywe na kwenda → aende.

Tendo kuu linaweza kuwa la sasa, la zamani au la baadaye: Ninasoma ili nielewe, Nilisoma ili nielewe, Nitasoma ili nielewe. Hali tegemezi baada ya ili si wakati ujao.

Muundo mwingine wa kawaida ni tendo kuu + ili + kitenzi-jina (ku-), kama ili kusoma au ili kununua. Unafaa hasa pale mtendaji wa tendo kuu na wa tendo linalolengwa ni yuleyule. Katika muundo huu, kitenzi baada ya ili hakina kiambishi cha kiima, wala hubadili -a ya mwisho kuwa -e.

Ninaenda maktabani ili kusoma.

Alienda dukani ili kununua mkate.

Nani anafanya tendo linalolengwa?

Mtu anayefanya tendo kuu anaweza pia kufanya tendo linalolengwa. Watu hao wanaweza pia kuwa tofauti. Ukitumia hali tegemezi, chagua kiambishi cha kiima kulingana na anayefanya tendo baada ya ili. Mtendaji akiwa yuleyule, unaweza pia kutumia ili + kitenzi-jina (ku-).

Mtu yuleyule: Ninaenda maktabani ili nisome kwa utulivu.

Mimi ninaenda; mimi pia nitasoma. Unaweza pia kusema: Ninaenda maktabani ili kusoma kwa utulivu. Hapa ili nisome na ili kusoma hueleza lengo lilelile.

Watu tofauti: Ninakupa kitabu ili usome.

Mimi ninakupa kitabu; wewe ndiye unayelengwa kusoma.

Watu tofauti waliotajwa: Mwalimu anaandika ubaoni ili wanafunzi waone vizuri.

Unaweza pia kutanguliza sehemu yenye lengo:

Ili wanafunzi waone vizuri, mwalimu anaandika kwa herufi kubwa.

Quick check

Try one question now.

1
Mimi nimeazima kamusi ili maana ya neno hili.

Check your answer when you are ready. No sign-in needed.

Kueleza jambo la kuepuka

Lengo linaweza kuwa kuzuia jambo lisitokee. Katika hali tegemezi, tumia -si- baada ya kiambishi cha kiima: ni-si-chelew-e → nisichelewe.

Lengo la kufanya jambo Lengo la kuepuka jambo
ili afike ili asifike
ili ulale ili usilale
ili tusahau ili tusisahau
ili warudi ili wasirudi

Ninaondoka mapema ili nisichelewe kazini.

Tunaandika tarehe ili tusisahau mkutano.

Anafunga dirisha ili mbu wasiingie chumbani.

Kwa kitenzi-jina, tumia kuto-, kama kuchelewa → kutochelewa. Mtendaji akiwa yuleyule, unaweza kueleza lengo la kuepuka jambo kwa muundo huu pia:

Ninaondoka mapema ili kutochelewa kazini.

Hapa ili kutochelewa hueleza lengo lilelile kama ili nisichelewe.

Kwa muundo huu wa madhumuni, tumia ili usichelewe, si ili huchelewi. Umbo huchelewi linafaa katika taarifa kama Wewe huchelewi kazini, lakini si badala ya usichelewe hapa.

Kutofautisha madhumuni na sababu

Ili huonyesha lengo. Kwa sababu hueleza sababu ya kufanya jambo.

  • Ninafungua dirisha ili hewa iingie. Lengo ni hewa kuingia.
  • Ninafungua dirisha kwa sababu kuna joto. Joto ndilo linalonisukuma kufungua dirisha.

Unapoandika sentensi yenye ili, hakiki mambo haya:

  1. Je, sehemu yenye ili inaeleza lengo?
  2. Nani anafanya tendo linalolengwa? Ukitumia hali tegemezi, chagua kiambishi cha kiima kinachofaa. Mtendaji akiwa yuleyule katika matendo yote mawili, unaweza pia kuchagua ili + kitenzi-jina (ku-).
  3. Je, unataka jambo litokee au lisitokee? Linganisha ili afike mapema na ili asichelewe.

Kumbuka: ili + hali tegemezi au ili + kitenzi-jina (ku-) huonyesha madhumuni; madhumuni si uthibitisho kwamba lengo limetimizwa.

You reached the end

You reached the end

Now make it stick.

Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.

Practice exercises

Was this lesson helpful?

Last updated November 10, 2026