Mchanganyiko wa kutendea naΒ kutendwa
Jifunze kuunganisha kutendea na kutendwa kwa maumbo kama kupikiwa na kuletewa, kubadili kiima na upatanisho, na kutaja mtendaji inapohitajika.
Ukitaka kueleza kwamba mtu amefanyiwa jambo, unaweza kuunganisha kutendea na kutendwa: Mama amempikia mtoto wali β Mtoto amepikiwa wali. Hapa utajifunza kuunda maumbo haya, kuchagua kiima na kurekebisha upatanisho bila kubadili wahusika wa tukio.
Kutoka kufanya jambo hadi kufanyiwa jambo
Linganisha sentensi hizi:
| Muundo | Mfano | Kinachoelezwa |
|---|---|---|
| Kutenda | Asha amepika wali. | Asha amefanya tendo. |
| Kutendea | Asha amempikia mtoto wali. | Asha amefanya tendo kwa ajili ya mtoto. |
| Kutendea pamoja na kutendwa | Mtoto amepikiwa wali na Asha. | Mtoto amewekwa kuwa kiima cha sentensi. |
Katika sentensi ya mwisho, mtoto ndiye kiima, yaani anayezungumziwa na ambaye kitenzi kinapatana naye. Hata hivyo, mtoto si mpishi. Asha bado ndiye mtendaji, na wali bado ndicho kilichopikwa.
Muundo huu unafaa unapotaka kueleza jambo kwa kuanzia na mtu aliyefanyiwa tendo, badala ya kuanzia na aliyelifanya.
Kuunda umbo la kutendea na kutendwa
Anza na umbo la kutendea, kisha liweke katika kutendwa. Katika maumbo ya kawaida, -ia huwa -iwa, na -ea huwa -ewa.
| Kitenzi cha msingi | Kutendea | Kutendea na kutendwa |
|---|---|---|
| kupika | kupikia | kupikiwa |
| kuandika | kuandikia | kuandikiwa |
| kuleta | kuletea | kuletewa |
| kusoma | kusomea | kusomewa |
| kununua | kununulia | kununuliwa |
Kwa uchanganuzi, pikiwa inaweza kuonyeshwa kama pik-i-w-a: sehemu ya kutendea inatangulia sehemu ya kutendwa. Katika sentensi ya kawaida, unaandika kitenzi chote bila vistari: amepikiwa.
Tumia umbo sahihi la kutendea kama msingi. Kwa mfano, kununua β kununulia β kununuliwa. Usiunganishe herufi iwa moja kwa moja na kila kitenzi cha msingi.
Kubadili kiima na upatanisho
Unapobadili sentensi ya kutendea kuwa ya kutendea na kutendwa, fuata hatua hizi:
- Tambua aliyefanyiwa tendo.
- Mweke kuwa kiima cha sentensi mpya.
- Tumia umbo la kutendea na kutendwa, lenye kiambishi cha kiima kinachofaa.
- Hifadhi taarifa nyingine muhimu; ukimtaja mtendaji, mtangulize kwa na.
Mwalimu amewasomea watoto hadithi.
β Watoto wamesomewa hadithi na mwalimu.
Katika sentensi ya kwanza, a- katika amewasomea inapatana na mwalimu, na -wa- ni kiambishi cha yambwa kinachowakilisha watoto.
Katika sentensi ya pili, watoto ni kiima. Kwa hiyo, wa- katika wamesomewa ni kiambishi cha kiima. Hadithi inabaki kuwa kitu kilichosomwa.
Idadi ya kiima kipya huathiri kitenzi:
- Mtoto ameletewa chakula.
- Watoto wameletewa chakula.
Wakati wa tendo hauhitaji kubadilika:
- Asha alimwandikia Juma barua. β Juma aliandikiwa barua na Asha.
- Asha atamwandikia Juma barua. β Juma ataandikiwa barua na Asha.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Kutaja au kuacha mtendaji
Unaweza kumtaja mtendaji kwa na ikiwa taarifa hiyo ni muhimu. Unaweza pia kumwacha ikiwa hajulikani, anajulikana tayari au si muhimu katika mazungumzo.
Swali: Juma amepataje vitabu hivi?
Jibu: Amenunuliwa vitabu hivi na dada yake.
Swali: Wageni wamepata chakula?
Jibu: Ndiyo, wamepikiwa wali na samaki.
Katika jibu la pili, wali na samaki ni chakula kilichopikwa. Hakuna taarifa kuhusu mpishi.
Si kila na baada ya kitenzi hutaja mtendaji. Katika amepikiwa wali na samaki, na inaunganisha aina mbili za chakula. Katika amepikiwa wali na mama yake, na mama yake hutaja mtendaji.
Kutofautisha maumbo yanayokaribiana
Kutendwa pekee na kutendea pamoja na kutendwa si kitu kimoja. Angalia kinachokuwa kiima katika mifano hii:
| Kutendwa | Kutendea na kutendwa |
|---|---|
| Wali umepikwa. | Mtoto amepikiwa wali. |
| Barua imeandikwa. | Juma ameandikiwa barua. |
| Chakula kimeletwa. | Wageni wameletewa chakula. |
Katika safu ya kwanza, kiima ni kitu kilichofanyiwa tendo moja kwa moja. Katika safu ya pili, kiima ni mtu au watu ambao tendo limefanywa kwa ajili yao au ambao wamepokea kitu.
Ukitaka kusema kwamba mtu amepika chakula kwa ajili ya mtoto, tumia Mtoto amepikiwa chakula, si Mtoto amepikwa. Sentensi ya pili humfanya mtoto kuwa kile kilichopikwa na hubadili maana kabisa.
Kutendea pamoja na kutendwa hakumaanishi kwamba mhusika amepata faida kila mara. Katika Juma ameibiwa simu, Juma ameathiriwa na wizi, si kunufaika nao. Maana hutegemea kitenzi na muktadha.
Kumbuka muundo mkuu
Asha amempikia mtoto wali. β Mtoto amepikiwa wali na Asha.
Unapotumia muundo huu, hakikisha kwamba:
- umeanza na umbo sahihi la kutendea: pikia β pikiwa;
- kiambishi cha kiima kinapatana na kiima kipya: mtoto amepikiwa, watoto wamepikiwa;
- kitu kinachohusika katika tendo kimebaki wazi inapohitajika: wali;
- umetaja mtendaji kwa na ikiwa taarifa hiyo inahitajika;
- maana inaonyesha kufanyiwa jambo, si lazima kunufaika nalo.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated November 10, 2026