Ngeli ya KU: vitenzi-jina
Tambua vitenzi-jina vya ngeli ya KU, uunde maumbo kama kusoma na kwenda, na utumie upatanisho sahihi katika sentensi kuhusu shughuli za kila siku.
Kutaja shughuli
Unapotaka kutaja shughuli, unaweza kutumia kitenzi-jina, kama kusoma, kupika au kucheza. Kitenzi-jina kinataja tendo kama jina la shughuli. Vitenzi-jina hivi viko katika ngeli ya KU.
Kusoma kunanisaidia kujifunza.
Ninapenda kupika.
Kucheza kunawafurahisha watoto.
Maumbo ya vitenzi-jina
Vitenzi-jina vingi huanza kwa ku-. Havitaji mtu anayefanya tendo wala wakati wa tendo.
| Kitenzi katika sentensi | Kitenzi-jina |
|---|---|
| Asha anasoma. | kusoma |
| Juma anapika. | kupika |
| Watoto wanacheza. | kucheza |
| Mtoto anakula. | kula |
| Mgeni anakuja. | kuja |
| Mtoto anakunywa. | kunywa |
Vitenzi vyenye mzizi wa silabi moja, kama kula, kuja na kunywa, hubaki na ku- katika maumbo ya wakati wa sasa yenye -na-: anakula, anakuja, anakunywa. Linganisha na Asha anasoma, ambapo ku- ya kusoma haipo. Si kila umbo lenye wakati huhifadhi ku-.
Vitenzi vingi vyenye mizizi inayoanza kwa irabu hubaki na ku-: kuandika, kuogelea, kuona. Kwa mfano: Ninapenda kuandika barua.
Baadhi ya vitenzi-jina vina kw- badala ya ku-. Kwa somo hili, kumbuka umbo hili la kawaida; usitumie kw- kwa kila mzizi unaoanza kwa irabu:
- kwenda: Ninataka kwenda sokoni.
Usidhani kwamba kila kitenzi-jina lazima kianze kwa herufi mbili ku. Kwa mfano, kwenda pia ni kitenzi-jina cha ngeli ya KU.
Upatanisho wa ngeli ya KU
Upatanisho ni kutumia maumbo yanayolingana na ngeli ya jina. Kitenzi-jina kinapokuwa kiima, yaani jambo linalozungumziwa, kitenzi kinachofuata hutumia kiambishi ku-. Kiambishi ni sehemu ya neno inayoongezwa kwenye mzizi; hapa ku- iko mwanzoni mwa kunasaidia na inaonyesha upatanisho.
| Sehemu ya sentensi | Umbo la ngeli ya KU | Mfano |
|---|---|---|
| Kitenzi | ku- | Kusoma kunasaidia. |
| Kivumishi: -zuri | kuzuri | Kuimba ni kuzuri. |
| Kivumishi: -gumu | kugumu | Kuogelea ni kugumu kwangu. |
| Kioneshi cha karibu | huku | Kucheza huku kunanichosha. |
| Kiunganishi: -a | kwa | Kuimba kwa watoto kunafurahisha. |
| Kimilikishi: -ako | kwako | Kuimba kwako ni kuzuri. |
Ngeli ya KU haina jozi ya umoja na wingi. Usibadilishe kusoma kuwa visoma ili kutaja shughuli hiyo mara nyingi.
Kitenzi na ukanushi
Katika kusoma kunasaidia, neno kusoma linataja shughuli. Kiambishi ku- cha kunasaidia kinaonyesha upatanisho na shughuli hiyo.
Katika wakati wa sasa, ukanushi hutumia haku- badala ya kuna-. Katika mfano huu, -a ya mwisho pia hubadilika kuwa -i:
- Kusoma kunanisaidia.
- Kusoma hakunisaidii.
Vivumishi
Kivumishi kinachoeleza kitenzi-jina hutumia ku-: Kuimba ni kuzuri. Usiseme Kuimba ni kizuri, kwa sababu kizuri si umbo la ngeli ya KU.
Pia ni kawaida kusema Kuimba ni vizuri. Hapa vizuri hueleza kwamba shughuli hiyo ni jambo jema; si kosa.
Kioneshi, -a na kimilikishi
Katika Kucheza huku kunanichosha, fikiria mtu anayecheza sasa hivi. Neno huku linaonyesha shughuli hiyo ya kucheza; hapa halimaanishi mahali.
Katika Kuimba kwa watoto, kwa huunganisha shughuli na wanaoifanya. Katika Kuimba kwako, wewe ndiye unayeimba; katika kuimba kwangu, mimi ndiye ninayeimba. Lakini katika Kuogelea ni kugumu kwangu, kwangu humaanisha kwamba mimi ndiye ninayeona kuogelea kuwa kugumu.
Mazingira: Unaogelea na rafiki sasa hivi, na mnaongea kuhusu mazoezi.
Kutembea kunasaidia mwili.
Kukimbia ni kugumu kwangu.
Kuogelea huku kunanifurahisha.
Hapa huku linaonyesha kuogelea: mnaogelea sasa hivi.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Nani au nini kinazungumziwa?
Linganisha sentensi hizi. Kiambishi cha kitenzi kinategemea kiima, si neno lililo karibu nacho tu.
- Mtoto anapenda kusoma. Tunazungumzia mtoto: a-.
- Watoto wanapenda kusoma. Tunazungumzia watoto: wa-.
- Kusoma kunawasaidia watoto. Tunazungumzia shughuli ya kusoma: ku-.
Usiunganishe kitenzi na neno lililo karibu nacho. Kiima ni kusoma, si watoto:
✓ Kusoma kunawasaidia watoto.
✗ Kusoma wanawasaidia watoto.
Katika mazungumzo yasiyo rasmi, unaweza kusikia Kuogelea inanichosha, yenye upatanisho wa i-. Katika Kiswahili sanifu kinachofundishwa hapa, tumia Kuogelea kunanichosha.
Kumbuka maumbo haya
- Taja shughuli kwa kitenzi-jina: kusoma, kupika, kwenda.
- Shughuli ikiwa kiima, tumia ku- katika kitenzi: Kupika kunanifurahisha. Linganisha ukubali na ukanushi: Kusoma kunanisaidia / Kusoma hakunisaidii.
- Linganisha maneno mengine na ngeli ya KU: Kupika huku ni kuzuri.
- Ikiwa mtu ndiye kiima, tumia upatanisho wa mtu huyo: Ninapenda kupika.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Vocabulary in this lesson
11 words, ready to study.
Play a word to hear it, then mark it as known — or save it to study later.
Save any of these 11 words and review them later.
Ngeli ya KU: vitenzi-jina
11 wordsLast updated November 10, 2026