Ukanushi katika vishazi rejeshi
Jifunze kukanusha vishazi rejeshi kwa -si- na amba-, kuonyesha wakati kwa usahihi, na kutofautisha ukanushi wa kishazi rejeshi na wa sentensi kuu.
Kueleza mtu au kitu kwa jambo lisilotendeka
Unapotaka kutaja mtu au kitu kwa jambo ambalo hakifanyi au hakikutendewa, unaweza kutumia kishazi rejeshi chenye ukanushi: mtu asiyevuta sigara, barua ambayo sikuipokea. Hapa utatofautisha muundo wenye -si- na muundo wa amba- unaofuatiwa na kitenzi cha ukanushi, hasa unapohitaji kuonyesha wakati wazi.
Tunatafuta chumba kisichoelekea barabarani.
Huyu ndiye mwanafunzi ambaye hakufika jana.
Katika sentensi ya kwanza, tunakitambua chumba kwa upande ambao hakielekei. Katika ya pili, tunamtambua mwanafunzi kwa kutofika kwake jana.
Muundo wa -si- ndani ya kitenzi
Katika muundo huu, -si- huja baada ya kiambishi cha kiima na kabla ya kiambishi rejeshi. Kiambishi rejeshi hupatana na nomino inayorejelewa.
Mpangilio wa msingi ni:
kiambishi cha kiima + si + kiambishi rejeshi + sehemu iliyobaki ya kitenzi
Vistari katika jedwali vinaonyesha uchanganuzi tu. Katika maandishi ya kawaida, kitenzi huandikwa kama neno moja.
| Nomino inayorejelewa | Uchanganuzi | Mfano |
|---|---|---|
| mtu | a-si-ye-soma | mtu asiyesoma |
| watu | wa-si-o-soma | watu wasiosoma |
| mti | u-si-o-zaa | mti usiozaa |
| miti | i-si-yo-zaa | miti isiyozaa |
| kifaa | ki-si-cho-fanya | kifaa kisichofanya kazi |
| vifaa | vi-si-vyo-fanya | vifaa visivyofanya kazi |
Usibadilishe mwisho -a kuwa -i kama katika ukanushi wa wakati uliopo wa sentensi ya kawaida:
- Mtoto hasomi. → mtoto asiyesoma
- Mti hauzai matunda. → mti usiozaa matunda
Vitenzi vya silabi moja kama kula na kuja huhifadhi ku: mtu asiyekula, mgeni asiyekuja. Kitenzi kama kusahau hubaki na mwisho wake: mtu asiyesahau.
✓ mwanafunzi asiyesoma
✗ mwanafunzi asiyesomi
Katika muundo huu, -si- huonyesha ukanushi; mwisho wa kusoma unabaki -a.
Wakati huonyeshwaje?
Muundo wenye -si- hauna kiambishi cha wakati kama -na-, -li- au -ta-. Unaweza kueleza hali au tabia, na muktadha unaweza kuonyesha wakati unaokusudiwa.
Mtu asiyejua jibu anaweza kuuliza.
Wanafunzi wasiofika jana watapewa maelezo leo.
Katika mfano wa pili, jana huonyesha wakati; kitenzi wasiofika chenyewe hakina kiambishi cha wakati uliopita.
Unapotaka kuonyesha wakati au hali ya tendo wazi katika kitenzi, tumia amba- + kitenzi cha ukanushi. Kiambishi rejeshi huambatana na amba-, na kitenzi kinachofuata huwa na muundo wa kawaida wa ukanushi.
| Maana inayokusudiwa | Mfano |
|---|---|
| Tabia ya sasa | mwanafunzi ambaye hasomi kila jioni |
| Tendo ambalo halikutokea jana | mwanafunzi ambaye hakusoma jana |
| Tendo ambalo halijatokea bado | mwanafunzi ambaye hajasoma barua hiyo bado |
| Tendo ambalo halitatokea kesho | mwanafunzi ambaye hatasoma kesho |
Ukitaka kutofautisha hakusoma, hajasoma na hatasoma, chagua muundo wa amba-. Usiongeze -li- au -ta- kwenye muundo wa asiyesoma.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Nomino inayorejelewa si lazima iwe kiima
Wakati mwingine nomino inayorejelewa ndiyo inayofanya tendo. Wakati mwingine ndiyo inayopokea tendo. Tofauti hii huathiri viambishi unavyochagua.
Linganisha:
- Mtoto asiyesoma kitabu: mtoto ndiye hafanyi tendo la kusoma.
- Kitabu nisichokisoma: mimi ndiye sifanyi tendo la kusoma; kitabu ndicho kinachorejelewa.
Katika nisichokisoma, uchanganuzi ni ni-si-cho-ki-soma:
| Sehemu | Kazi yake |
|---|---|
| ni- | Huonyesha kiima: mimi |
| -si- | Huonyesha ukanushi |
| -cho- | Hurejelea kitabu |
| -ki- | Huonyesha kitabu kama yambwa |
| -soma | Huonyesha tendo |
Hiki ndicho kitabu nisichokisoma mara nyingi.
Hiki ndicho kitabu ambacho sikukisoma jana.
Katika mifano yote miwili, -cho- hurejelea kitabu, lakini kiima cha kitenzi ni mimi. Mfano wa pili unaonyesha wakati uliopita wazi.
Usichague kiambishi cha kiima kwa kuangalia nomino inayorejelewa pekee. Kwanza tambua nani au nini kinafanya tendo. Kiambishi cha kiima na kiambishi rejeshi vinaweza kurejelea vitu tofauti.
Ukanushi unahusu sehemu gani?
Kukanusha kishazi rejeshi si sawa na kukanusha sentensi kuu. Mahali pa ukanushi hubadilisha maana.
| Sentensi | Maana |
|---|---|
| Mwanafunzi ambaye hakusoma alifaulu. | Hakusoma, lakini alifaulu. |
| Mwanafunzi ambaye alisoma hakufaulu. | Alisoma, lakini hakufaulu. |
| Mwanafunzi ambaye hakusoma hakufaulu. | Hakusoma, wala hakufaulu. |
Katika sentensi ya mwisho, kuna vitenzi viwili vya ukanushi. Kila kimoja hukanusha tendo lake; havifuti ukanushi wa kila kimoja.
Mtu asiyejua jibu na mtu anayejua jibu wanatofautiana. Kuweka ukanushi katika sentensi kuu pekee hakubadili maana ya kishazi rejeshi.
Mtu anayejua jibu hajasema chochote: mtu huyo anajua jibu, lakini bado hajasema chochote.
Orodha ya kukagua
Kabla ya kukamilisha sentensi yako:
- Tambua nomino unayoirejelea na uchague kiambishi rejeshi kinachopatana nayo.
- Tambua kiima cha kitenzi; si lazima kiwe nomino inayorejelewa.
- Kwa muundo wa ndani ya kitenzi, weka -si- kabla ya kiambishi rejeshi: asiyesoma, nisichokisoma.
- Ukitaka wakati uonekane wazi katika kitenzi, tumia amba-: ambaye hakusoma, ambaye hatasoma.
- Hakikisha ukanushi uko katika sehemu unayokusudia: kishazi rejeshi, sentensi kuu, au zote mbili.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated November 10, 2026