Urejeshi wa jumla wenye kiambishi tamati
Jifunze kuunda urejeshi wa jumla kwa viambishi tamati, kupatanisha ngeli na kutofautisha kiima na yambwa bila kuweka kiambishi cha wakati katika kitenzi.
Urejeshi wa jumla unaweza kueleza mtu au kitu bila kutaja wakati maalumu katika kitenzi. Hapa utajifunza kuweka kiambishi rejeshi mwishoni mwa kitenzi, kupatanisha ngeli na kutofautisha kiima na yambwa.
Maana ya urejeshi wa jumla
Linganisha sentensi hizi:
- Mwanafunzi asomaye kwa makini huelewa vizuri.
- Mwanafunzi anayesoma sasa ameketi karibu na dirisha.
Asomaye humtambulisha mwanafunzi kwa tendo la kusoma bila kiambishi cha wakati. Anayesoma lina kiambishi -na-, na katika mfano huu neno sasa linaweka tendo katika wakati wa sasa.
Muundo huu huitwa urejeshi wa jumla. Unaweza kuutumia kueleza sifa au jambo la jumla. Kutokuwa na kiambishi cha wakati hakumaanishi kwamba sentensi nzima haiwezi kuwa na taarifa ya wakati; muktadha bado husaidia kueleza maana.
Kiambishi rejeshi huwekwa mwisho
Katika muundo huu, kiambishi rejeshi hufuata kitenzi, pamoja na irabu yake ya mwisho. Usiongeze kiambishi cha wakati kama -na-, -li- au -ta-.
Kwa kitenzi kusoma, muundo wa msingi ni:
kiambishi cha kiima + soma + kiambishi rejeshi
| Nomino inayorejelewa | Uchanganuzi | Umbo kamili |
|---|---|---|
| mtu | a-soma-ye | asomaye |
| watu | wa-soma-o | wasomao |
Vistari katika jedwali vinaonyesha sehemu za kitenzi tu. Katika sentensi, unaandika asomaye kama neno moja.
Vitenzi vyenye shina la silabi moja havihifadhi -ku- katika muundo huu. Tumia shina moja kwa moja kabla ya tamati rejeshi:
| Kitenzi | Uchanganuzi | Umbo kamili |
|---|---|---|
| kula | a-la-ye | alaye |
| kunywa | a-nywa-ye | anywaye |
| kuja | a-ja-ye | ajaye |
Kwa hiyo, anayekula hulingana na alaye katika urejeshi wa jumla, si akulaye.
Usichanganye nafasi mbili za kiambishi rejeshi.
- ✓ mwanafunzi asomaye
- ✓ mwanafunzi anayesoma
- ✗ mwanafunzi anasomaye
Katika anayesoma, kiambishi rejeshi kiko ndani ya kitenzi. Katika asomaye, kiko mwishoni.
Ukanushi wa urejeshi wa jumla
Urejeshi wa jumla wa kukanusha hautumii tamati rejeshi. Weka -si- baada ya kiambishi cha kiima, kisha kiambishi rejeshi kabla ya shina la kitenzi:
kiambishi cha kiima + si + kiambishi rejeshi + shina la kitenzi
- mwanafunzi asomaye → mwanafunzi asiyesoma: a-si-ye-soma
- watu wafanyao kazi → watu wasiofanya kazi: wa-si-o-fanya
- kitu kifaacho → kitu kisichofaa: ki-si-cho-faa
Tamati hufuata ngeli inayorejelewa
Chagua kiambishi rejeshi kulingana na ngeli ya nomino unayoieleza. Haya ni baadhi ya maumbo ya kawaida:
| Nomino | Kiambishi rejeshi cha mwisho | Mfano |
|---|---|---|
| mtu | -ye | mtu afanyaye kazi |
| watu | -o | watu wafanyao kazi |
| mti | -o | mti uzaao matunda |
| miti | -yo | miti izaayo matunda |
| tunda | -lo | tunda liozalo haraka |
| matunda | -yo | matunda yaozayo haraka |
| kitu | -cho | kitu kifaacho |
| vitu | -vyo | vitu vifaavyo |
| nyumba | -yo | nyumba ifaayo |
| nyumba nyingi | -zo | nyumba zifaazo |
Katika mifano hii, nomino inayorejelewa ndiyo kiima: ndiyo inayofanya tendo au yenye hali inayotajwa. Kwa hiyo, kiambishi cha kiima na kiambishi rejeshi vyote vinapatana nayo.
Maumbo ya kuja pia hutumika katika misemo ya kawaida mwaka ujao (u-ja-o) na wiki ijayo (i-ja-yo). Yote mawili hayana -ku-; tofauti ya -o na -yo hutokana na ngeli za mwaka na wiki. Misemo hii hurejelea wakati ujao ingawa vitenzi vyake havina kiambishi cha wakati -ta-.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Nomino inaweza kuwa yambwa
Nomino inayorejelewa si lazima iwe mtendaji. Inaweza kuwa yambwa, yaani kitu ambacho tendo linakihusu.
- Mtu akitakaye kitabu angoje hapa.
- Kitabu akitakacho mtu huyo kiko mezani.
Katika akitakaye, tamati -ye inamrejelea mtu: mtu huyo ndiye anayetaka. Kiambishi -ki- kinarejelea kitabu kama yambwa.
Katika akitakacho, tamati -cho inarejelea kitabu. Kiambishi cha kiima a- kinamrejelea mtu huyo, na -ki- kinarejelea kitabu kama yambwa.
Uchanganuzi wa mfano wa pili ni a-ki-taka-cho. Hapa -ki- si kiambishi cha wakati au sharti; ni kiambishi cha yambwa.
Jiulize: “Ninaeleza mtu au kitu gani?” Jibu hilo hukusaidia kuchagua tamati. Kisha jiulize: “Nani anafanya tendo?” Jibu hili hukusaidia kuchagua kiambishi cha kiima.
Matumizi na ukaguzi wa mwisho
Urejeshi huu hutumika katika Kiswahili sanifu, hasa katika maandishi, kauli za jumla na methali. Katika mazungumzo ya kawaida, miundo mingine ya urejeshi mara nyingi huwa ya kawaida zaidi.
Sajili ya methali: Atakaye hachoki.
Methali hii hueleza kwamba mwenye kutaka jambo huendelea kulijitahidi bila kuchoka. Atakaye imeundwa kwa a-taka-ye; hapa ta ni sehemu ya shina taka, si kiambishi cha wakati ujao.
Urejeshi wa jumla si mbadala wa kila kitenzi chenye wakati. Ukitaka kuonyesha wazi tendo lililopita, tumia muundo unaofaa, kama mtu aliyefika jana, badala ya kuondoa tu -li-.
Kabla ya kutumia muundo huu, hakikisha kwamba:
- unataka urejeshi usio na kiambishi cha wakati;
- kiambishi cha kiima kinapatana na mtendaji au mwenye hali;
- tamati rejeshi inapatana na nomino unayoieleza;
- umetofautisha kiima na yambwa;
- umeandika kitenzi kizima kama neno moja.
Kumbuka tofauti kuu: mtu atakaye msaada humweleza mtu; msaada autakao mtu hueleza msaada.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated November 10, 2026