Ukanushi wa wakati uliopita kwaย -ku-
Jifunze kutumia -ku- kukanusha matendo ya wakati uliopita, kuchagua viambishi vya nafsi na kuunda sentensi kama sikusoma, hakula na hatukufika jana.
Tunatumia -ku- katika ukanushi kueleza kwamba tendo halikufanyika wakati uliopita. Utajifunza kuchagua mwanzo wa kitenzi kulingana na nafsi na kukanusha sentensi kama Nilisoma jana โ Sikusoma jana.
Kusema tendo halikufanyika
Ukitaka kusema kwamba hukufanya jambo wakati uliopita, tumia kitenzi cha ukanushi chenye -ku-. Unaweza kutaja muda kwa maneno kama jana, juzi au wiki iliyopita.
Jana Asha alibaki nyumbani.
- Asha alipika chakula.
- Asha hakununua chakula.
Kupika kulifanyika; kununua hakukufanyika.
Si lazima kutaja muda katika kila sentensi ikiwa tayari unajulikana.
Kubadili -li- kuwa -ku-
Katika sentensi hizi, -li- inaonyesha wakati uliopita katika kukubali. Unapokanusha, badili mwanzo wa kitenzi na utumie -ku- badala ya -li-.
| Nafsi | Kukubali | Kukanusha |
|---|---|---|
| Mimi | nilisoma | sikusoma |
| Wewe | ulisoma | hukusoma |
| Yeye | alisoma | hakusoma |
| Sisi | tulisoma | hatukusoma |
| Ninyi | mlisoma | hamkusoma |
| Wao | walisoma | hawakusoma |
Kwa mfano, hatukusoma lina sehemu hizi: hatu- + -ku- + soma. Huu ni uchanganuzi tu; katika sentensi, andika kitenzi kama neno moja.
Usibadili -li- pekee. Badili pia mwanzo: tulisoma โ hatukusoma, si tukusoma.
Mwisho wa kitenzi hubaki
Katika ukanushi huu, usibadili -a ya mwisho kuwa -i. Tofauti hii ni muhimu ikiwa tayari unajua ukanushi wa wakati uliopo.
| Wakati | Kukubali | Kukanusha |
|---|---|---|
| Sasa | Ninasoma sasa. | Sisomi sasa. |
| Jana | Nilisoma jana. | Sikusoma jana. |
Vitenzi vyenye miisho mingine pia huhifadhi miisho hiyo.
- Nilifanya kazi jana. โ Sikufanya kazi jana.
- Tulifunga duka mapema. โ Hatukufunga duka mapema.
- Alijibu swali. โ Hakujibu swali.
- Walirudi jana. โ Hawakurudi jana.
โ Sikusoma jana.
โ Sikusomi jana.
Katika ukanushi wa wakati uliopita, tumia -ku- na uhifadhi -a ya mwisho katika soma.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Vitenzi vifupi: kula, kunywa na kuja
Kwa vitenzi hivi, -ku- ya ukanushi haitakiwi kufuatiwa na ku- nyingine. Angalia tofauti kati ya maumbo ya kukubali na ya kukanusha.
| Kitenzi | Kukubali | Kukanusha |
|---|---|---|
| kula | alikula | hakula |
| kunywa | alikunywa | hakunywa |
| kuja | alikuja | hakuja |
- Mtoto hakula chakula asubuhi.
- Mimi sikunywa chai jana.
- Wageni hawakuja jana.
Katika hakula, sehemu ni ha- + -ku- + la. Andika hakula, si hakukula. Vivyo hivyo, tumia hakunywa na hakuja.
Hatua za kukumbuka
Unapokanusha tendo la wakati uliopita:
- Chagua mwanzo unaofaa: si-, hu-, ha-, hatu-, ham- au hawa- kwa nafsi zilizo kwenye jedwali.
- Tumia -ku-, si -li-.
- Hifadhi mwisho wa kitenzi: soma โ sikusoma, rudi โ sikurudi.
- Kwa vitenzi vifupi vilivyo hapo juu, usirudie ku-: sikula, sikunywa, sikuja.
Tulifika jana โ Hatukufika jana. Mwanzo na kiambishi cha wakati vinabadilika; tendo sasa linakanushwa.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated November 10, 2026