A2 ยท Elementary

Ukanushi wa wakati uliopita kwaย -ku-

Jifunze kutumia -ku- kukanusha matendo ya wakati uliopita, kuchagua viambishi vya nafsi na kuunda sentensi kama sikusoma, hakula na hatukufika jana.

By the flumi team About 3 min read

Tunatumia -ku- katika ukanushi kueleza kwamba tendo halikufanyika wakati uliopita. Utajifunza kuchagua mwanzo wa kitenzi kulingana na nafsi na kukanusha sentensi kama Nilisoma jana โ†’ Sikusoma jana.

Kusema tendo halikufanyika

Ukitaka kusema kwamba hukufanya jambo wakati uliopita, tumia kitenzi cha ukanushi chenye -ku-. Unaweza kutaja muda kwa maneno kama jana, juzi au wiki iliyopita.

Jana Asha alibaki nyumbani.

  • Asha alipika chakula.
  • Asha hakununua chakula.

Kupika kulifanyika; kununua hakukufanyika.

Si lazima kutaja muda katika kila sentensi ikiwa tayari unajulikana.

Kubadili -li- kuwa -ku-

Katika sentensi hizi, -li- inaonyesha wakati uliopita katika kukubali. Unapokanusha, badili mwanzo wa kitenzi na utumie -ku- badala ya -li-.

Nafsi Kukubali Kukanusha
Mimi nilisoma sikusoma
Wewe ulisoma hukusoma
Yeye alisoma hakusoma
Sisi tulisoma hatukusoma
Ninyi mlisoma hamkusoma
Wao walisoma hawakusoma

Kwa mfano, hatukusoma lina sehemu hizi: hatu- + -ku- + soma. Huu ni uchanganuzi tu; katika sentensi, andika kitenzi kama neno moja.

Usibadili -li- pekee. Badili pia mwanzo: tulisoma โ†’ hatukusoma, si tukusoma.

Mwisho wa kitenzi hubaki

Katika ukanushi huu, usibadili -a ya mwisho kuwa -i. Tofauti hii ni muhimu ikiwa tayari unajua ukanushi wa wakati uliopo.

Wakati Kukubali Kukanusha
Sasa Ninasoma sasa. Sisomi sasa.
Jana Nilisoma jana. Sikusoma jana.

Vitenzi vyenye miisho mingine pia huhifadhi miisho hiyo.

  • Nilifanya kazi jana. โ†’ Sikufanya kazi jana.
  • Tulifunga duka mapema. โ†’ Hatukufunga duka mapema.
  • Alijibu swali. โ†’ Hakujibu swali.
  • Walirudi jana. โ†’ Hawakurudi jana.

โœ“ Sikusoma jana.

โœ— Sikusomi jana.

Katika ukanushi wa wakati uliopita, tumia -ku- na uhifadhi -a ya mwisho katika soma.

Quick check

Try one question now.

1
Kanusha taarifa hii: Mimi niliosha vyombo jana. โ†’ Mimi vyombo jana.

Check your answer when you are ready. No sign-in needed.

Vitenzi vifupi: kula, kunywa na kuja

Kwa vitenzi hivi, -ku- ya ukanushi haitakiwi kufuatiwa na ku- nyingine. Angalia tofauti kati ya maumbo ya kukubali na ya kukanusha.

Kitenzi Kukubali Kukanusha
kula alikula hakula
kunywa alikunywa hakunywa
kuja alikuja hakuja
  • Mtoto hakula chakula asubuhi.
  • Mimi sikunywa chai jana.
  • Wageni hawakuja jana.

Katika hakula, sehemu ni ha- + -ku- + la. Andika hakula, si hakukula. Vivyo hivyo, tumia hakunywa na hakuja.

Hatua za kukumbuka

Unapokanusha tendo la wakati uliopita:

  1. Chagua mwanzo unaofaa: si-, hu-, ha-, hatu-, ham- au hawa- kwa nafsi zilizo kwenye jedwali.
  2. Tumia -ku-, si -li-.
  3. Hifadhi mwisho wa kitenzi: soma โ†’ sikusoma, rudi โ†’ sikurudi.
  4. Kwa vitenzi vifupi vilivyo hapo juu, usirudie ku-: sikula, sikunywa, sikuja.

Tulifika jana โ†’ Hatukufika jana. Mwanzo na kiambishi cha wakati vinabadilika; tendo sasa linakanushwa.

You reached the end

You reached the end

Now make it stick.

Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.

Practice exercises

Was this lesson helpful?

Last updated November 10, 2026