A2 · Elementary

Wakati uliopita kwa -li-

Jifunze kutumia -li- kueleza matendo ya wakati uliopita, kuunda sentensi na maswali, na kutumia -ku- kukanusha kwa mifano ya maisha ya kila siku.

By the flumi team About 4 min read

Unapotaka kusema jambo lilifanyika kabla ya sasa, tumia -li-: Jana nilipika wali. Utajifunza kuunda sentensi na maswali ya wakati uliopita, na kusema jambo halikufanyika.

Kueleza jambo la wakati uliopita

-li- huonyesha wakati uliopita. Unaweza kueleza jambo la jana, wiki iliyopita au zamani.

  • Jana nilipika wali.
  • Wiki iliyopita Asha alisafiri kwenda Tanga.
  • Zamani tuliishi kijijini.

Si lazima utaje wakati katika kila sentensi. Wakati unaweza kueleweka kutokana na mazungumzo.

Kuunda kitenzi chenye -li-

Weka -li- baada ya kiambishi cha kiima: sehemu inayoonyesha anayefanya kitendo.

Kwa mfano, uchanganuzi wa nilisoma ni ni-li-soma. Katika sentensi, andika kitenzi kama neno moja.

Kiima Kiambishi cha kiima Mfano wa wakati uliopita
mimi ni- nilisoma
wewe u- ulisoma
yeye a- alisoma
sisi tu- tulisoma
ninyi m- mlisoma
wao wa- walisoma

Unaweza kusema Mimi nilisoma au Nilisoma. Kiambishi ni- tayari kinaonyesha kwamba unazungumza kuhusu wewe mwenyewe.

Kwa vitu, tumia kiambishi cha ngeli inayofaa:

  • Kitabu kilianguka.
  • Vitabu vilianguka.

Vitenzi vya kuangalia kwa makini

Vitenzi vifupi kama kula, kunywa na kuja huhifadhi ku- baada ya -li-.

Kitenzi Mfano
kula Jana nilikula wali.
kunywa Baada ya kazi tulikunywa maji.
kuja Juma alikuja asubuhi.
kuwa Jana nilikuwa nyumbani.

Kwa vitenzi kama kusoma na kupika, usiweke ku- baada ya -li-: nilisoma, nilipika.

Vitenzi visivyoishia kwa -a huhifadhi kiishio chao:

  • kurudi → alirudi
  • kufikiri → alifikiri

Kwa kitenzi kula, tumia nilikula, si nilila.

Kwa kitenzi kusoma, tumia nilisoma, si nilikusoma, ikiwa unamaanisha kwamba ulisoma kitabu. Nilikusoma linaweza kuwa na maana nyingine: hapa -ku- humrejelea mtu unayezungumza naye.

Quick check

Try one question now.

1
Mimi viazi kwa chakula cha jioni jana.

Check your answer when you are ready. No sign-in needed.

Kukanusha wakati uliopita

Unaposema kwamba kitendo hakikufanyika, usitumie -li-. Tumia kiambishi cha kiima cha ukanushi pamoja na -ku-.

Kiima Kitendo kilifanyika Kitendo hakikufanyika
mimi nilisoma sikusoma
wewe ulisoma hukusoma
yeye alisoma hakusoma
sisi tulisoma hatukusoma
ninyi mlisoma hamkusoma
wao walisoma hawakusoma

Kiishio cha kitenzi hakibadiliki: nilipika → sikupika, alirudi → hakurudi.

Kwa vitenzi vifupi, usirudie ku:

  • nilikula → sikula
  • tulikunywa → hatukunywa
  • alikuja → hakuja
  • nilikuwa → sikuwa

Katika sikula, ku- ni alama ya ukanushi wa wakati uliopita. Usiongeze ku- nyingine: sema Jana sikula wali, si Jana sikukula wali.

Kuuliza kuhusu wakati uliopita

Katika swali, kitenzi chenye -li- hakihitaji kubadilika. Unaweza kutumia je, au maneno kama lini, wapi na nini.

Swali: Je, ulifanya kazi jana?

Jibu: Ndiyo, nilifanya kazi jana.

Swali: Asha alifika lini?

Jibu: Alifika jana jioni.

Swali: Mlikula wapi?

Jibu: Tulikula nyumbani.

Swali: Je, Juma alikuja?

Jibu: Hapana, hakuja.

Kumbuka hatua hizi

  1. Chagua kiambishi kinacholingana na kiima: ni-, u-, a- au kingine kinachofaa.
  2. Kwa jambo lililofanyika, tumia -li-: tulipika.
  3. Angalia vitenzi vifupi: tulikula, tulikuja.
  4. Kwa jambo ambalo halikufanyika, tumia ukanushi wenye -ku-: hatukupika, hatukula, hatukuja.

Jana tulipika wali, lakini hatukupika nyama.

You reached the end

You reached the end

Now make it stick.

Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.

Practice exercises

Was this lesson helpful?

Last updated November 10, 2026