Wakati uliopita kwa -li-
Jifunze kutumia -li- kueleza matendo ya wakati uliopita, kuunda sentensi na maswali, na kutumia -ku- kukanusha kwa mifano ya maisha ya kila siku.
Unapotaka kusema jambo lilifanyika kabla ya sasa, tumia -li-: Jana nilipika wali. Utajifunza kuunda sentensi na maswali ya wakati uliopita, na kusema jambo halikufanyika.
Kueleza jambo la wakati uliopita
-li- huonyesha wakati uliopita. Unaweza kueleza jambo la jana, wiki iliyopita au zamani.
- Jana nilipika wali.
- Wiki iliyopita Asha alisafiri kwenda Tanga.
- Zamani tuliishi kijijini.
Si lazima utaje wakati katika kila sentensi. Wakati unaweza kueleweka kutokana na mazungumzo.
Kuunda kitenzi chenye -li-
Weka -li- baada ya kiambishi cha kiima: sehemu inayoonyesha anayefanya kitendo.
Kwa mfano, uchanganuzi wa nilisoma ni ni-li-soma. Katika sentensi, andika kitenzi kama neno moja.
| Kiima | Kiambishi cha kiima | Mfano wa wakati uliopita |
|---|---|---|
| mimi | ni- | nilisoma |
| wewe | u- | ulisoma |
| yeye | a- | alisoma |
| sisi | tu- | tulisoma |
| ninyi | m- | mlisoma |
| wao | wa- | walisoma |
Unaweza kusema Mimi nilisoma au Nilisoma. Kiambishi ni- tayari kinaonyesha kwamba unazungumza kuhusu wewe mwenyewe.
Kwa vitu, tumia kiambishi cha ngeli inayofaa:
- Kitabu kilianguka.
- Vitabu vilianguka.
Vitenzi vya kuangalia kwa makini
Vitenzi vifupi kama kula, kunywa na kuja huhifadhi ku- baada ya -li-.
| Kitenzi | Mfano |
|---|---|
| kula | Jana nilikula wali. |
| kunywa | Baada ya kazi tulikunywa maji. |
| kuja | Juma alikuja asubuhi. |
| kuwa | Jana nilikuwa nyumbani. |
Kwa vitenzi kama kusoma na kupika, usiweke ku- baada ya -li-: nilisoma, nilipika.
Vitenzi visivyoishia kwa -a huhifadhi kiishio chao:
- kurudi → alirudi
- kufikiri → alifikiri
Kwa kitenzi kula, tumia nilikula, si nilila.
Kwa kitenzi kusoma, tumia nilisoma, si nilikusoma, ikiwa unamaanisha kwamba ulisoma kitabu. Nilikusoma linaweza kuwa na maana nyingine: hapa -ku- humrejelea mtu unayezungumza naye.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Kukanusha wakati uliopita
Unaposema kwamba kitendo hakikufanyika, usitumie -li-. Tumia kiambishi cha kiima cha ukanushi pamoja na -ku-.
| Kiima | Kitendo kilifanyika | Kitendo hakikufanyika |
|---|---|---|
| mimi | nilisoma | sikusoma |
| wewe | ulisoma | hukusoma |
| yeye | alisoma | hakusoma |
| sisi | tulisoma | hatukusoma |
| ninyi | mlisoma | hamkusoma |
| wao | walisoma | hawakusoma |
Kiishio cha kitenzi hakibadiliki: nilipika → sikupika, alirudi → hakurudi.
Kwa vitenzi vifupi, usirudie ku:
- nilikula → sikula
- tulikunywa → hatukunywa
- alikuja → hakuja
- nilikuwa → sikuwa
Katika sikula, ku- ni alama ya ukanushi wa wakati uliopita. Usiongeze ku- nyingine: sema Jana sikula wali, si Jana sikukula wali.
Kuuliza kuhusu wakati uliopita
Katika swali, kitenzi chenye -li- hakihitaji kubadilika. Unaweza kutumia je, au maneno kama lini, wapi na nini.
Swali: Je, ulifanya kazi jana?
Jibu: Ndiyo, nilifanya kazi jana.
Swali: Asha alifika lini?
Jibu: Alifika jana jioni.
Swali: Mlikula wapi?
Jibu: Tulikula nyumbani.
Swali: Je, Juma alikuja?
Jibu: Hapana, hakuja.
Kumbuka hatua hizi
- Chagua kiambishi kinacholingana na kiima: ni-, u-, a- au kingine kinachofaa.
- Kwa jambo lililofanyika, tumia -li-: tulipika.
- Angalia vitenzi vifupi: tulikula, tulikuja.
- Kwa jambo ambalo halikufanyika, tumia ukanushi wenye -ku-: hatukupika, hatukula, hatukuja.
Jana tulipika wali, lakini hatukupika nyama.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated November 10, 2026