Adlaştırmalarda özne ve iyelik belirsizliği (C1)

İyelik eki her zaman sahiplik bildirmez

Onun gelmesi gibi adlaştırmalarda iyelik eki, bir nesnenin sahibini değil, adlaştırılan olayın öznesini gösterir. Ancak öznenin söylenmemesi, zamirin farklı kişilere gönderme yapabilmesi veya tamlama sınırlarının açık olmaması, aynı cümleyi birden fazla yoruma açabilir.

Bu belirsizlikleri çözmek için üç soruyu birbirinden ayırmalısın:

Adlaştırılan olayın öznesi kim?
İyelik eki ya da zamir hangi kişiye gönderme yapıyor?
İlgi ekli ad, adlaştırmanın mı yoksa içindeki bir adın mı tamamlayıcısı?

Biçim bilgisi neyi gösterir, neyi göstermez?

Adlaştırmalardaki iyelik ekleri, öznenin kişi özelliklerini gösterir; ancak özellikle üçüncü kişide öznenin kimliğini tek başına belirlemez. Ayrıca dil bilgisel özne, her zaman işi yapan kişi değildir.

Yapı	Öznenin yorumu	Dikkat edilecek nokta
Gelmem gerekiyor.	Ben	Birinci tekil kişi eki özneyi belirler.
Gelmen gerekiyor.	Sen	İkinci tekil kişi eki özneyi belirler.
Gelmesi gerekiyor.	Bağlamdaki üçüncü kişi	Ek, kişinin adını söylemez.
Onların gelmesi gerekiyor.	Onlar	Çoğul özneyle üçüncü tekil kişi biçimindeki iyelik eki de kullanılabilir.
Ece'nin çağrılması gerekiyor.	Ece	Edilgen yapıda Ece çağıran değil, çağrılan kişidir.

Onların gelmeleri gerekiyor biçimi de mümkündür. Dolayısıyla gelmesi biçimini görüp öznenin mutlaka tek kişi olduğu sonucuna varamazsın; açık özneyi ve bağlamı birlikte değerlendirmelisin.

Ece'nin çantası yapısında sahiplik ilişkisi vardır. Ece'nin gelmesi yapısında ise Ece, gelme olayının öznesidir. Benzer ekler, farklı dil bilgisel ilişkiler kurar.

Söylenmeyen özne ve belirsiz gönderim

Özne bağlamdan anlaşılıyorsa açıkça belirtilmeyebilir. Ancak bağlamda birden fazla kişi varsa üçüncü kişi iyelik eki, bunlardan hangisinin kastedildiğini tek başına açıklamaz.

Bağlam: Ece ile Selin yarınki toplantı hakkında konuşuyor.

Gelmesini istiyorum.

Ece'nin mi, Selin'in mi gelmesi isteniyor? Önceki konuşma bunu belirlemiyorsa cümle belirsiz kalır.

Ece'nin gelmesini istiyorum. → İstenen kişinin kimliği açıkça belirtilir.

Özneyi onun ile belirtmek de her zaman yeterli değildir. Zamir dil bilgisel görevi görünür kılar; fakat birden fazla kişiye gönderme yapabiliyorsa anlam belirsizliği sürer.

Ece, Selin'e onun seçildiğini söyledi.

Bağlama göre seçilen kişi Ece, Selin veya konuşmada daha önce anılmış başka biri olabilir. Cümle tek başına bu seçeneklerden birini zorunlu kılmaz.

Ece, Selin'e kendisinin, yani Ece'nin, seçildiğini söyledi. → Seçilen kişi Ece'dir.

Ece, Selin'e “Sen seçildin” dedi. → Seçilen kişi Selin'dir.

Kendi/kendisi biçimlerini her durumda belirsizliği gideren bir araç gibi kullanma. Özellikle üçüncü kişi anlatımlarında bunların göndergesi de bağlama bağlı olabilir. Kesinlik gerekiyorsa adı belirt veya cümleyi yeniden kur.

Quick check

Try one question now.

Sunumu ben yapacağım; sen yalnızca dinleyeceksin. Bu nedenle hazırlık için erken gerekiyor.

Check your answer when you are ready. No sign-in needed.

İlgi ekli ad hangi yapıya bağlanıyor?

Bazı cümlelerde belirsizlik yalnızca kişinin kimliğinden kaynaklanmaz. İlgi ekli adın hangi sözcükle tamlama kurduğu da iki farklı çözümlemeye izin verebilir.

Müdürün yardımcısını aradığını duydum.

Birinci yorum: Müdür, yardımcısını aramış. Burada müdürün, adlaştırmanın öznesidir. Yardımcının kime bağlı olduğu ayrıca bağlamdan anlaşılır; çoğu durumda müdürün kendi yardımcısı düşünülür.

İkinci yorum: Bağlamdaki başka biri, müdürün yardımcısını aramış. Burada müdürün yardımcısını bir bütündür; arayan kişinin adı söylenmemiştir.

İki çözümlemeyi sınırları göstererek karşılaştırabilirsin. Köşeli ayraçlar yalnızca çözümleme içindir:

Yorum	Yapının sınırları	Arayan kişi
İlgi ekli ad, adlaştırmanın öznesi	[Müdürün] [yardımcısını] aradığını	Müdür
İlgi ekli ad, nesnenin içindeki tamlayıcı	[Müdürün yardımcısını] aradığını	Bağlamdaki başka bir kişi

İlk yorumu belirginleştirmek için Müdürün kendi yardımcısını aradığını duydum diyebilirsin. İkinci yorumda ise eksik özneyi belirtmek daha etkilidir: Ece'nin müdürün yardımcısını aradığını duydum.

Bu tür cümlelerde yalnızca en yakın ada bakarak özneyi belirlemek güvenilir bir yöntem değildir.

Edilgenlikte özne ile işi yapanı ayır

İlgi ekli adın adlaştırmanın öznesi olduğunu belirlemek, işi yapan kişiyi de bulduğun anlamına gelmez. Bunun için fiilin çatısını incelemelisin.

Ece'nin Deniz'i aramasını istedim. → Araması istenen kişi Ece'dir.

Ece'nin aranmasını istedim. → Aranması istenen kişi Ece'dir; kimin arayacağı belirtilmez.

Ece'nin Deniz tarafından aranmasını istedim. → Arayacak kişi Deniz, aranacak kişi Ece'dir.

Son iki örnekte Ece'nin, edilgen olayın öznesidir. Bunu sırf ilgi eki taşıdığı için “sahip” veya “işi yapan kişi” olarak yorumlamamalısın.

Resmî yazıda edilgen yapı, işi yapanın önemsiz ya da bilinmediği durumlarda yararlıdır. Ancak sorumluluğun açık olması gerekiyorsa işi yapanı belirtmek veya etken bir cümle kurmak daha uygundur.

Belirsizliği denetleme listesi

Bir adlaştırmayı okurken veya yazarken şu sırayı izle:

Fiili ve çatısını bul: Özne işi yapıyor mu, yoksa işten mi etkileniyor?
İyelik ekini incele: Kişiyi belirliyor mu, yalnızca üçüncü kişiye mi işaret ediyor?
Açık özneyi ara: İlgi ekli ad gerçekten adlaştırmaya mı, yoksa içerideki başka bir ada mı bağlı?
Gönderimi denetle: Zamirin veya söylenmeyen öznenin yerini birden fazla kişi doldurabiliyor mu?
Gerekirse yeniden kur: Kişinin adını ekle, tamlama sınırını belirginleştir veya cümleyi böl.

Her söylenmeyen özne bir anlatım kusuru değildir. Bağlam tek bir yorumu açıkça destekliyorsa tekrar gereksiz olabilir. Amaç bütün özneleri yazmak değil, istemediğin ikinci yorumu önlemektir.

1.İyelik eki her zaman sahiplik bildirmez

2.Biçim bilgisi neyi gösterir, neyi göstermez?

3.Söylenmeyen özne ve belirsiz gönderim

Try one question now.

4.İlgi ekli ad hangi yapıya bağlanıyor?

5.Edilgenlikte özne ile işi yapanı ayır

6.Belirsizliği denetleme listesi

Now make it stick.