İç içe adlaştırılmış yan cümleler.

Bir kişinin başka birinin ne bildiğini, söylediğini ya da istediğini aktarırken bir adlaştırılmış yan cümleyi başka bir adlaştırılmış yan cümlenin içine yerleştirebilirsin. Bu yapılarda anlamı çözmek için katmanları ayırman, her yüklemi kendi öznesiyle eşleştirmen ve durum eklerini ilgili üst yükleme göre değerlendirmen gerekir.

1.Bir yan cümlenin içinde başka bir yan cümle

Şu cümlede bilgi üç katmanda sunulur:

Ali'nin geleceğini, bilmek fiilinin nesnesidir. Ayşe'nin Ali'nin geleceğini bildiğini ise bütün olarak öğrenmek fiilinin nesnesidir. Dolayısıyla yan yana duran iki bağımsız yan cümle değil, biri diğerinin içinde bulunan iki yan cümle vardır.

Katmanları görünür kılmak için köşeli ayraç kullanabilirsin:

[Ayşe'nin [Ali'nin geleceğini] bildiğini] öğrendim.

Bu ayraçlar çözümleme içindir; normal yazıda kullanılmaz.

2.Yapıyı içeriden dışarıya kurma

İç içe yapıyı oluştururken önce en içteki yargıyı kur, ardından onu bir üst yükleme bağla.

Aşama	Yapı	İşlev
Temel yargı	Ali gelecek.	Geleceğe ilişkin bilgi verir.
İlk adlaştırma	Ayşe Ali'nin geleceğini biliyor.	İçteki yargı, biliyor yükleminin nesnesi olur.
İkinci adlaştırma	Ayşe'nin Ali'nin geleceğini bildiğini öğrendim.	Bilme durumu, bütünüyle öğrendim yükleminin nesnesi olur.

Her adlaştırmanın kendi özne–yüklem ilişkisi vardır. Bu örnekte Ali'nin, geleceğini biçimine; Ayşe'nin ise bildiğini biçimine bağlıdır. İki öznenin de ilgi eki alması, aynı yükleme bağlandıkları anlamına gelmez.

Ekleri de her katmanda ayrı değerlendirmelisin:

• geleceğini: gel-ecek-i-n-i → geleceğini
• bildiğini: bil-dik-i-n-i → bildiğini

Her iki biçimde de adlaştırma ekinden sonra üçüncü tekil kişi iyelik eki, ardından belirtme durumu eki gelir. Aradaki n, üçüncü kişi iyelik ekinden sonra durum ekine geçişte kullanılır; ünlüyle başlayan ek önünde k, ğ olur.

3.Her katmanın durum eki ayrı seçilir

İçteki ve dıştaki adlaştırmaların aynı durum ekini alması gerekmez. Bir adlaştırılmış yapının durumunu, bağlandığı üst yüklemin o kullanımdaki istemi belirler. İstem, yüklemin tamamlayıcısını hangi biçimde aldığıdır.

Cümle	İç katmanın bağlantısı	Dış katmanın bağlantısı
Ece'nin toplantının ertelendiğini söylediğini duydum.	Neyi söyledi? → ertelendiğini	Neyi duydum? → söylediğini
Ece'nin toplantının ertelendiğini söylemesine şaşırdım.	Neyi söyledi? → ertelendiğini	Neye şaşırdım? → söylemesine
Ece'nin toplantının ertelendiğini söylemesinden rahatsız oldum.	Neyi söyledi? → ertelendiğini	Neden rahatsız oldum? → söylemesinden

Son iki cümlede tepki, Ece'nin bu sözü söylemesine yöneltilir. İçteki ertelendiğini biçimi değişmez; çünkü üç cümlede de söylemek fiiline bağlıdır.

4.Katmanlarda farklı adlaştırmalar

İç içe yapı kurmak, her yükleme aynı adlaştırma ekini getirmek değildir. Her katmanda anlam ve üst yüklemle kurulan ilişki korunur.

İç katmandaki yazmasını, istenen eylemi -ma ile adlaştırır. Dış katmandaki istediğini ise müdürün isteğini öğrenilen bir bilgi olarak sunar. Cümle, ekibin raporu gerçekten yeniden yazdığını söylemez.

Geleceğe yönelik bir içerik de geçmişteki bir aktarımın içinde bulunabilir:

[Ece'nin [toplantının erteleneceğini] söylediğini] duydum.

Burada erteleneceğini, Ece'nin sözünün içeriğidir. Toplantının ertelenmesi, ilgili bağlamda geleceğe yönelik sunulur. Ana yüklemin geçmiş zamanda olması, içteki bütün olayları geçmiş zamanlı yapmaz.

5.Olumsuzluğun hangi katmana ait olduğu

Olumsuzluk ekinin yeri, hangi yargının olumsuzlandığını değiştirir. Aynı sözcüklerle kurulmuş iki cümle bu nedenle farklı anlamlara gelebilir.

İkinci cümle, Ece'nin mutlaka “Ali gelmedi.” diye düşündüğünü göstermez; Ece kararsız da olabilir. Üçüncü cümle de Ece'nin ne düşündüğünü kesinleştirmez. Bu ayrımlar özellikle bir görüşü aktarırken veya bir iddiayı değerlendirirken önemlidir.

6.Uzun yapıları denetleme ve sadeleştirme

İç içe adlaştırmalar, bilgilerin birbirine nasıl bağlandığını tek cümlede gösterebilir. Ancak katman sayısı arttıkça okurun özne ve yüklem ilişkilerini izlemesi zorlaşır. Özellikle gündelik anlatımda yapıyı bölmek daha anlaşılır olabilir.

Yoğun yapı: Ayşe'nin Ali'nin geleceğini bildiğini öğrendim.

Daha açık aktarım: Ayşe, Ali'nin geleceğini biliyormuş. Bunu öğrendim.

İkinci anlatım aynı temel bilgiyi iki cümleye dağıtır; ilk cümledeki -miş, sonradan öğrenme anlamını destekler. Böyle bir yeniden yazımda bilgi kaynağını ve kesinlik derecesini korumaya dikkat et.

Son kontrolde şu sırayı izle:

1. En dıştaki çekimli yüklemi bul.
2. Onun tamamlayıcısını bir bütün olarak ayır.
3. İçeriye doğru ilerleyerek her yüklemi kendi öznesiyle eşleştir.
4. Her adlaştırmanın durum ekini bağlı olduğu üst yükleme göre denetle.
5. Olumsuzluğun, zaman ilişkisinin ve aktarılan bilginin hangi katmana ait olduğunu kontrol et.

Temel ilke: Her katman kendi içinde bir özne–yüklem ilişkisi kurar; üst katmana ise bir bütün olarak bağlanır.