-agel ve -adur ile süreklilik.

Süregelmek, yapagelmek ve okuyadurmak gibi birleşik fiiller, bir işin sürmesini farklı açılardan anlatır. Bu yapılarla geçmişten bugüne uzanan bir uygulamayı, geçici olarak devam eden bir işi ve anlatımdaki üslup farklarını belirginleştirebilirsin.

1.Sürekliliğin iki farklı yönü

-agel, bir durumun veya tekrarlanan bir davranışın geçmişten belirli bir zamana kadar sürdüğünü gösterir. -adur ise bir işin sürmesini öne çıkarır; özellikle emir biçiminde, başka bir iş yapılırken mevcut işe devam edilmesini anlatır.

Yapı	Öne çıkan anlam	Örnek
-(y)agel / -(y)egel	Geçmişten gelen süreklilik	Bu gelenek yüzyıllardır süregelmiştir.
-(y)adur / -(y)edur	Bir işi sürdürme	Sen okuyadur, ben çayı getireyim.

Buradaki süreklilik, her zaman kesintisiz bir hareket demek değildir. Bir geleneğin her yıl yeniden uygulanması da süreklilik oluşturur.

2.Yapı, ek sırası ve yazım

Bu biçimler, tasvir fiili denen birleşik fiil yapıları arasındadır. Asıl fiil işi bildirir; gel- ve dur- ise burada hareket veya durma anlamından uzaklaşarak işin sürüşünü anlatır.

Yapı şöyledir: fiil kökü veya gövdesi + -(y)a / -(y)e + gel- / dur- + çekim ekleri.

• Son ünlü a, ı, o, u ise bağlantı ünlüsü -a olur: yapagelmek, bakadurmak.
• Son ünlü e, i, ö, ü ise bağlantı ünlüsü -e olur: süregelmek, gidedurmak.
• Fiil ünlüyle bitiyorsa araya y girer: okuyagelmek, bekleyedurmak.
• Git- ve et- gibi ünlü önünde yumuşayan fiillerde son t, bağlantı ünlüsünden önce d olur: git-e-dur → gidedur, et-e-gel → edegel. Bu değişim her t ile biten fiile uygulanmaz: bakadur gibi, yatadur biçiminde de kök korunur.
• Gel- ve dur- bölümleri bu uyuma göre değişmez; zaman ve kişi ekleri bu bölümlerden sonra gelir.

Çözümleme	Birleşik biçim
yap-a-gel-miş	yapagelmiş
sür-e-gel-iyor	süregeliyor
oku-y-a-dur-un	okuyadurun
bekle-y-e-dur	bekleyedur

3.-agel: geçmişten taşınan uygulama

-agel, özellikle gelenekleri, yerleşmiş uygulamaları ve uzun süredir devam eden durumları anlatmaya uygundur. Eskiden beri, öteden beri, yıllardır ve kuşaktan kuşağa gibi ifadeler bu anlamı destekler.

İlk örnekte bir geleneğin devamı, ikincide tekrarlanan bir uygulama, üçüncüde ise farklı zamanlarda yeniden ortaya çıkan olaylar anlatılır. Dolayısıyla olagelmiştir, olayların aralıksız yaşandığını söylemez.

Sürekliliğin ulaştığı zaman, bağlamdan ve çekimden anlaşılır:

• Bu gelenek bugün de süregeliyor. → Devamlılık bugüne ulaşır.
• Bu gelenek köy boşaltılıncaya kadar süregelmişti. → Devamlılık geçmişteki bir sınıra ulaşır.

3.1Sıfat-fiille bir adı niteleme

Bu birleşik fiiller, sıfat-fiil eki alarak bir adı da niteler: sür-e-gel-en → süregelen. Böylece geçmişten gelen süreklilik, doğrudan nitelenen adla ilişkilendirilir.

Süregelen tartışmalar, uzun süredir devam eden tartışmalardır. Yapagelinen uygulamalar ise eskiden beri tekrarlanan uygulamalardır; bu edilgen sıfat-fiil biçiminde uygulamaları yapanlar belirtilmez. İkinci ifade resmî bir tını taşır; öteden beri yapılan uygulamalar daha tarafsız bir karşılıktır.

4.-adur: sen devam et, ben başka bir iş yapayım

-adur, günümüz dilinde özellikle sen …-adur, ben… kalıbında belirgindir. Konuşan, karşısındakinden mevcut işi sürdürmesini isterken kendisinin yapacağı başka bir işi belirtir.

Bu örneklerde dur-, “işi bırak” anlamında değildir. Okuyadur, “okumaya devam et” demektir. Yapı kısa bir süreliğine devam etme anlamını sıkça taşır; ancak sürenin uzunluğu yapının kendisiyle kesinleşmez.

Emir dışındaki çekimler de mümkündür; bunlar daha çok edebî anlatımda görülür:

Burada bakma eyleminin sürmesi anlatıda öne çıkar. Bakmaya devam etti aynı temel durumu daha tarafsız biçimde anlatır.

4.1-adursun: karşıtlık ve boş verme

-adursun / -edursun, üçüncü kişiye yönelik emir biçimidir. İki işi karşı karşıya getiren bağlamlarda “bırak o iş sürsün; biz kendi işimizi yapalım” anlamı kazanabilir.

Burada konuşan, tartışmanın sürmesini önemsemediğini ve kendi işini buna bağlamadığını belirtir. Boş verme anlamı, yalnızca -sun ekinden değil, cümlenin kurduğu karşıtlıktan doğar.

4.2-adururken: sürüp giden iş ve beklenmedik sonuç

-adururken / -edururken, bir iş sürerken başka bir olayın gerçekleştiğini anlatır. Özellikle edebî anlatımda, devam eden işin boşa çıktığını gösteren bir bağlamla kullanılabilir.

Bekleme sürmektedir, ancak beklenen kişi önceden gitmiştir; bekleyişin boşa çıktığını bu karşıtlık gösterir. Yapı tek başına sonuçsuzluk bildirmez: Biz bekleyedururken hava karardı cümlesinde yalnızca bekleme sırasında gerçekleşen bir değişim anlatılır.

5.Anlam yakınlığı ve üslup farkı

Bu yapılar her fiille aynı sıklıkta kullanılmaz. Süregelmek yazılı dilde yerleşik bir biçimdir. Yapagelmek ve olagelmek daha çok geçmişle bağ kuran, resmî veya edebî anlatımlarda görülür. Okuyadur gibi emirler konuşmada kullanılabilse de konuşana ve bağlama göre eski veya edebî bir tını taşıyabilir.

Anlatım	Belirgin fark
Bu yöntemi yıllardır kullanıyoruz.	Uzun süreli kullanımı tarafsız biçimde bildirir.
Bu yöntemi yıllardır kullanageldik.	Geçmişten gelen uygulama çizgisini öne çıkarır.
Sen okumaya devam et, ben hemen dönerim.	Daha tarafsız bir yönlendirmedir.
Sen okuyadur, ben hemen dönerim.	Devam etme isteğini kısa ve üslupça daha belirgin biçimde verir.

Olumsuzlukta yalnızca biçime değil, hangi anlamı reddettiğine de dikkat et. Günlük dilde açık bir yeniden anlatım çoğu zaman daha doğaldır:

• Geçmişten gelen devamlılığı reddetmek için: Bu gelenek günümüze kadar devam etmedi.
• Bir işin sürdürülmesini istemediğinde: Okumaya devam etme; önce beni dinle.

6.Seçim için kısa kontrol

1. Geçmişten gelen bir alışkanlığı, uygulamayı veya durumu mu vurguluyorsun? -agel uygun olabilir: yapagelmek, süregelmek.
2. Birinin mevcut işe devam etmesini mi istiyorsun? -adur kullanabilirsin: Sen okuyadur, ben geliyorum.
3. Tarafsız ve günlük bir anlatım mı gerekiyor? Devam etmek çoğu bağlamda daha doğal bir seçenektir.
4. Biçimi kontrol et: -a / -e seçimi, gerekiyorsa y, bitişik yazım ve en sonda çekim ekleri.

-agel, geçmişten uzanan devamlılığı; -adur, sürmekte olan işi öne çıkarır. Zaman sınırını bağlam, anlatımın etkisini ise kullanım yeri belirler.