-ası ile dilek ve duygusal değerlendirme.

Bazı istekler yalnızca bir niyeti değil, içten gelen bir eğilimi anlatır: Çekip gidesim var. Bazı sözler de bir yeri, kişiyi veya durumu duygusal açıdan değerlendirir: yaşanası bir şehir, kahrolası gürültü. -ası/-esi, bu kullanımlarda istek, dilek ve değerlendirme arasında bağ kurar; anlamı, içinde bulunduğu yapıyla birlikte belirlenir.

1.Aynı ek, farklı anlamlar

-ası/-esi geleneksel olarak sıfat-fiil ekleri arasında yer alır. Ancak yalnızca bir adı nitelemez; iyelik ekleriyle istek bildiren yapılara ve kalıplaşmış dilek sözlerine de katılır. Bu nedenle her örneği tek bir kip çekimi gibi yorumlamamalısın.

Kullanım	Örnek	Öne çıkan anlam
Bir adı niteleme	okunası bir roman	Okumaya değer bulma
İyelikli istek yapısı	Gidesim var.	İçten gelen gitme isteği
Kalıplaşmış dilek sözü	Boyu devrilesi!	Öfkeyle söylenen kötü dilek

Bu kullanımların ortak noktası, konuşanın tutumunu öne çıkarmalarıdır. Buna karşılık hepsi aynı derecede üretken ya da aynı üsluba uygun değildir.

2.Ek nasıl biçimlenir?

Ek, fiil köküne veya gövdesine gelir. Son ünlüye göre -ası ya da -esi seçilir. Ünlüyle biten tabanlardan sonra araya y girer.

Fiil tabanı	Ek	Ortaya çıkan biçim
bak-	-ası	bakası
gör-	-esi	göresi
yaşa-	-yası	yaşayası
söyle-	-yesi	söyleyesi

Çatı ekleri, -ası/-esi ekinden önce gelir: gör-ül-esi, öp-ül-esi, yaşa-n-ası. Bu yüzden yaşayası ile yaşanası aynı biçim değildir; ikincisinde edilgenlik bildiren -n- de bulunur.

3.İçten gelen istek: gidesim var

Fiil + -ası/-esi + iyelik eki + var/yok yapısı, bir şeyi yapma isteğini veya bu isteğin bulunmadığını anlatır. İyelik eki, isteği duyan kişiyi gösterir.

İsteği duyan	Örnek
Ben	Bugün dışarı çıkasım var.
Sen	Senin de biraz dinlenesin var galiba.
O	Onun bugün kimseyle konuşası yok.
Biz	Bizim de uzaklara gidesimiz var.
Siz	Sizin de uzaklara gidesiniz var galiba.
Onlar	Onların da uzaklara gidesileri var.

Çokluk kişileriyle kurulan bu biçimler, özellikle gidesileri var, günlük dilde daha seyrektir; gitmek istiyoruz, gitmek istiyorsunuz, gitmek istiyorlar daha nötr seçeneklerdir. İsteği duyan kişi iyelik ekinden ve bağlamdan anlaşıldığında bizim, sizin, onların gibi sözler söylenmeyebilir.

Gidesim içindeki -m, bu yapıda iyelik ekidir. Var ve yok ise isteğin bulunup bulunmadığını bildirir.

Gelmek ile kurulan gülesim geldi, ağlayasım geldi gibi ifadeler, bir isteğin veya dürtünün ortaya çıkışını anlatır. Bu dürtü mutlaka gerçekleşmez: Gülesim geldi ama kendimi tuttum.

Gitmek istiyorum daha nötrdür; niyet veya tercih bildirebilir. Gidesim var ise çoğunlukla o andaki ruh hâlini ve içten gelen eğilimi öne çıkarır. Bu kesin bir anlam sınırı değil, kullanım eğilimidir.

4.Duygusal niteleme: okunası, görülesi

Bir adın önündeki -ası/-esi biçimi, çoğu zaman o varlığın bir eyleme değer veya uygun bulunduğunu anlatır. Değerlendirme, bağlama göre beğeni, özlem ya da şefkat taşıyabilir.

İlk örnekte roman okumaya değer bulunur. İkincisinde kasabada yaşama düşüncesi çekici gösterilir. Üçüncüsünde ise ellerin fiziksel bir özelliğinden çok, onlara yönelik sevgi ve saygı dile getirilir.

Okunası bir roman, romanın gerçekten okunacağını bildirmez. Yarın okunacak rapor bir programı veya gelecekteki olayı anlatabilir; okunası bir rapor ise rapora ilişkin bir değerlendirme sunar.

5.Dilek sözleri ve üslup sınırları

-ası/-esi, özellikle kalıplaşmış kötü dileklerde ve öfkeli nitelemelerde görülür. Bu örneklerdeki duygusal yoğunluk, sıradan istek bildiren yapılardan farklıdır.

• Boyu devrilesi!: Bir kişiye yönelik, beddua niteliğinde kalıplaşmış bir sözdür.
• Kahrolası gürültü yüzünden uyuyamadım.: Gürültüye duyulan yoğun öfkeyi bildirir; konuşanın mutlaka gerçek bir dilekte bulunduğu düşünülmez.
• Adı batası, evi yıkılası, gözü kör olası: Ağır öfke veya kötü dilek bildiren, beddua niteliğinde yerleşik sözlerdir.
• Öpülesi eller: Sevgi ve saygı bildiren olumlu bir nitelemedir; doğrudan bir iyi dilek cümlesi değildir.

Olumlu dileklerde -ası/-esi seyrektir; ekin dilek bildiren kalıpları daha çok beddualarda yerleşmiştir. Günümüz Türkçesinde iyi dilekler genellikle Ömrü uzun olsun veya Mutlu yaşasın gibi yapılarla ifade edilir. -ası/-esi ile olumlu tutum ise daha çok öpülesi eller gibi nitelemelerde görünür. Burada amaç yeni bir çekim dizisi kurmak değil, -ası/-esi ekinin dilek bildiren sözlerdeki etkisini tanımaktır.

6.Yapıya bak, anlamı seç

Bir -ası/-esi biçimiyle karşılaştığında şu sırayı izle:

1. Bir adı mı niteliyor? Değerlendirme anlamını ara: görülesi bir yer.
2. İyelik ekiyle birlikte var, yok veya gelmek mi kullanılıyor? İsteği duyan kişiyi ve isteğin durumunu belirle: gidesim yok, ağlayasım geldi.
3. Kalıplaşmış bir dilek sözü mü? Dileğin yönünü ve sözün duygusal ağırlığını değerlendir: adı batası, boyu devrilesi.

Kısacası, -ası/-esi tek başına gerçekleşecek bir olayı bildirmez. Yapı, bağlam ve üslup, biçimin istek mi, duygusal değerlendirme mi, yoksa kalıplaşmış bir dilek mi anlattığını belirler.