Alıntı içinde alıntıda kişi ve gönderim (C2)

İç içe alıntılarda ben, sen, kendi ve kişi ekleri aynı kişiye gönderimde bulunmak zorunda değildir. Gönderimi çözmek için her sözün konuşanını, muhatabını ve söylendiği bağlamı ayrı ayrı belirlemelisin; alıntıyı dolaylı anlatıma dönüştürürken de bu ilişkileri korumalısın.

Her alıntının ayrı bir sözce merkezi vardır

Bir sözün kişi, yer ve zaman bakımından dayandığı noktaya sözce merkezi denir. İç içe doğrudan alıntılarda tek bir merkez değil, birbirinin içine yerleşmiş merkezler bulunur.

Elif şöyle anlattı: “Murat bana ‘Seni yarın burada bekleyeceğim’ dedi, ama ben ertesi gün oraya gidemedim.”

Bu örnekte üç katmanı ayırabilirsin: Olayı aktaran anlatıcının dış anlatımı, Elif'in dış alıntısı ve Murat'ın iç alıntısı. Alıntılardaki kişi biçimleri şöyle çözümlenir:

Katman	Konuşan	İlgili biçim	Gönderim
Dış alıntı	Elif	bana, ben	Elif
İç alıntı	Murat	seni	Murat'ın muhatabı Elif
İç alıntı	Murat	bekleyeceğim	Bekleyecek kişi Murat

İç alıntı kapanınca ben yeniden Elif'i gösterir. Dolayısıyla aynı cümledeki birinci kişi biçimlerini tek bir kişiye bağlamak yanlış olur.

Kişi ekleri ve iyelik de katmana bağlıdır

Gönderimi yalnızca açık zamirlerde arama. Türkçede özne söylenmeyebilir; yüklemdeki kişi eki konuşanı gösterebilir. İyelik ekleri de ilgili alıntının sözce merkezine göre yorumlanır.

Elif, Murat'ın kendisine söylediği sözü aktarıyor:

“Murat bana ‘Dosyamı masana bıraktım’ dedi.”

Dosyamı: Dosya Murat'a ait.
Masana: Masa, Murat'ın muhatabı Elif'e ait.
Bıraktım: Dosyayı bırakan Murat.

Burada dosya-m-ı birinci tekil kişi iyeliği ve belirtme durumu; masa-n-a ise ikinci tekil kişi iyeliği ve yönelme durumu taşır. Bu eklerin kişisi dış anlatıcıya göre belirlenmez.

İç alıntıdaki biz, iç konuşanı içeren bir grubu gösterir; ancak muhatabın da bu grupta bulunup bulunmadığını tek başına belirtmez. Siz ise birden fazla muhatabı veya saygı amacıyla tek bir muhatabı gösterebilir. Kişi biçimi, grubun bütün üyelerini kendiliğinden açıklamaz.

Üçüncü kişi ve kendi aynı şekilde çözülmez

Ben ve sen, doğrudan alıntının konuşanı ile muhatabına bağlanır. O ise yalnızca alıntı katmanına bakılarak çözülemez; önceki söylem, ortak bilgi veya işaret edilen kişi belirleyici olabilir.

Elif, Ayşe'den söz ettikten sonra şöyle dedi: “Murat bana ‘O da gelecek’ dedi.”

O, bağlama göre Ayşe'yi gösterebilir; fakat yalnızca üçüncü tekil kişi biçimi olması bunu kesinleştirmez. Murat'ın kimi kastettiği de bilinmelidir.

Kendi ve kendisi için de “her zaman en yakın ada döner” biçiminde mekanik bir kural kullanılamaz. Özellikle aktarma yapılarında cümlenin kuruluşu ve sözü ya da bakış açısı aktarılan kişi yorumu etkiler.

Şu iki örneği karşılaştır:

Elif, “Murat bana ‘Kendimi suçluyorum’ dedi” diye anlattı. İç alıntıdaki kendimi, Murat'a döner.
Elif, Murat'ın kendisini suçladığını söyledi. Bağlam yoksa suçlanan kişinin Elif mi, Murat mı olduğu açık değildir.

İkinci cümlede belirsizliği amaçlanan anlama göre giderebilirsin:

Suçlanan Elif ise: Elif, Murat'ın Elif'i suçladığını söyledi.
Murat kendini suçluyorsa: Elif, Murat'ın kendi kendini suçladığını söyledi.

Adın tekrarı her zaman en akıcı seçenek değildir; ancak yanlış kişiyle ilişkilendirilme riskinin yüksek olduğu metinlerde açıklık sağlayabilir.

Dolaylılaştırırken gönderimi koru

İç alıntıyı dolaylı anlatıma çevirirken yalnızca ben → o, sen → o değişikliği yapmak yeterli değildir. Önce kişileri belirle, sonra yeni yapının gerektirdiği kişi, iyelik ve durum eklerini seç.

İç içe doğrudan alıntı:

Elif şöyle dedi: “Murat bana ‘Dosyamı masana bıraktım’ dedi.”

Yalnızca iç alıntı dolaylı:

Elif şöyle dedi: “Murat bana dosyasını masama bıraktığını söyledi.”

İki katman da dolaylı; masa sahibi parantezle açıklanmış:

Elif, Murat'ın kendi dosyasını onun (Elif'in) masasına bıraktığını söylediğini anlattı.

İkinci biçimde masana → masama olur: Doğrudan iç alıntının muhatabı, dış alıntının konuşanıdır. Son biçimde kendi dosyasını, bu bağlamda dosyanın Murat'a ait olduğunu belirginleştirir: kendi, iyelik eki taşıyan dosyasını ile birlikte kullanılır. Bu seçim, kendi için her bağlamda geçerli bir tek anlamlılık kuralı oluşturmaz. Onun ise tek başına masa sahibini kesinleştirmediğinden parantezle açıklanmıştır; bağlam Elif'i açıkça gösteriyorsa parantez kaldırılabilir.

Dönüştürülmüş cümlede dosyası, masası veya kendisi kullanmak tek başına yanlış değildir. Ancak bu biçimler birden fazla kişiye bağlanabiliyorsa kaynak sözde açık olan ilişki belirsizleşebilir. Dil bilgisel doğruluk ile gönderim açıklığını ayrı ayrı denetle.

-mIş ile kanıtsal aktarım

-mIş, başkasından edinilen bilgiyi aktarabilir; başka bağlamlarda çıkarım veya sonradan fark etme de bildirebilir. Söyledi yapısı bir söz söyleme olayını açıkça belirtirken -mIş tek başına bilginin kimden geldiğini belirtmez. Kişi ve iyelik biçimleri, doğrudan alıntıdaki biçimleri korumak yerine aktarımı yapanın sözce merkezine göre kurulur.

Murat, Elif'e “Dosyamı masana bıraktım; seni yarın bekleyeceğim” demiş olsun. Elif aynı gün şöyle aktarabilir:

Söyleme eylemi açık: Murat, dosyasını masama bıraktığını ve beni yarın bekleyeceğini söyledi.
Duyulan bilgi öne çıkarılmış: Murat dosyasını masama bırakmış; beni yarın bekleyecekmiş.

Her iki aktarımda da dosyamı → dosyasını, masana → masama, seni → beni olur. Dosya hâlâ Murat'ın, masa Elif'indir; beklenen kişi Elif'tir. Bıraktım → bıraktığını / bırakmış ve bekleyeceğim → bekleyeceğini / bekleyecekmiş dönüşümlerinde eylemi yapan Murat olarak kalır.

Quick check

Try one question now.

Selin şöyle anlattı: “Bora bana ‘Ben sunumu bitirdim’ dedi; ben henüz başlamamıştım.” Sunumu bitiren , henüz başlamayan .

Check your answer when you are ready. No sign-in needed.

Yer ve zaman da iç konuşana bağlanır

İlk örnekteki yarın, Murat'ın konuştuğu günün ertesi gününü; burada ise o konuşmanın bağlamındaki yeri gösterir. Bunlar kendiliğinden Elif'in aktarım zamanına ve yerine taşınmaz.

Murat sözünü pazartesi günü kütüphanede söylemiş, Elif de bunu çarşamba günü evde anlatmış olsun:

İç alıntıdaki ifade	Bu bağlamdaki karşılığı
yarın	Salı günü
burada	Kütüphanede
Elif'in dış alıntısındaki ertesi gün	Murat'ın konuştuğu günün ertesi günü, yani salı

Dolaylı aktarımda ilişki şöyle açıklaştırılabilir: Elif, Murat'ın Elif'i salı günü kütüphanede bekleyeceğini söylediğini aktardı.

Bununla birlikte burada her dolaylı aktarımda zorunlu olarak orada olmaz. Aktarım aynı yerde yapılıyorsa burada hâlâ uygun olabilir. Belirleyici olan sözcük değiştirme şablonu değil, aktarım bağlamıdır.

Tırnaksız de-/diye yapılarında kişi gönderimi

Türkçede yarı dolaylı aktarım kapsamında ele alınabilen bazı de- ve diye yapılarında, tırnak kullanılmasa da özgün sözün kişi biçimleri korunur. Tırnağın bulunmaması, bütün kişi biçimlerinin dış anlatıcıya bağlandığı anlamına gelmez. Önce aktarılan sözün sınırını ve o sözün konuşanını belirle.

Elif, Murat'la konuşmasını aktarıyor:

Murat bana yarın gelirim dedi.

Bana, dış anlatımda Elif'i gösterir.
Yarın gelirim, Murat'ın aktarılan sözüdür; gelirim biçimindeki birinci kişi Murat'ı gösterir.
Dolaylı karşılığı: Murat bana ertesi gün geleceğini söyledi. Buradaki ertesi gün, Murat'ın konuştuğu güne göre belirlenir.

Elif şöyle anlatıyor:

Murat bana seni beklerim diye söz verdi.

Bana, sözü alan Elif'i; aktarılan seni beklerim içindeki seni yine Elif'i gösterir. Beklerim ise Murat'a bağlanır. Dolaylı karşılığı: Murat bana beni bekleyeceğine söz verdi.

Bu örneklerde dış anlatım ile aktarılan söz yan yana durur; kişi merkezinin değiştiğini yalnızca tırnaklardan anlayamazsın. Ayrıca diye her kullanımında bir söz aktarmaz: Üşümeyeyim diye pencereyi kapattım cümlesinde amaç bildirir. Bu nedenle kişi gönderimini çözmeden önce yapının gerçekten söz aktarıp aktarmadığını denetle.

Gönderim denetimi

İç içe alıntıyı okurken veya yeniden kurarken şu sırayı izle:

Sınırları ayır: Dış doğrudan alıntıyı çift, onun içindeki alıntıyı tek tırnakla göster.
Rolleri belirle: Her katmanın konuşanını ve muhatabını ayrı ayrı yaz.
Ekleri izle: Açık zamirlerin yanında kişi ve iyelik eklerini de çözümle.
Belirsizliği sına: Özellikle o, kendi, kendisi ve üçüncü kişi iyeliklerinin birden fazla yoruma açık olup olmadığını kontrol et.
Bağlamı koru: Kişi, yer ve zaman ilişkileri yeni aktarımda da aynı kalmalı.

Temel ölçüt şudur: Biçimler değişebilir; kimin kime, ne zaman ve nerede ne söylediği değişmemelidir.

1.Her alıntının ayrı bir sözce merkezi vardır

2.Kişi ekleri ve iyelik de katmana bağlıdır

3.Üçüncü kişi ve kendi aynı şekilde çözülmez

4.Dolaylılaştırırken gönderimi koru

4.1-mIş ile kanıtsal aktarım