Belirli ve belirsiz nesne ayrımı (A2)

Hangi şeyden söz ediyorsun?

Kitap okuyorum ve kitabı okuyorum aynı şeyi anlatmaz. İlk cümlede kitap okuma işini söylersin. İkinci cümlede ise belli bir kitaptan söz edersin. Nesnenin eki, bir sözcüğü ve cümledeki yeri bu farkı anlamana yardım eder.

Nesne, fiilin anlattığı işten etkilenen kişi veya şeydir. Elmayı yiyorum cümlesinde nesne elmayı sözcüğüdür.

Ekli ve eksiz nesne

Belirsiz nesne, belirtme eki almaz. Hangi kişi veya şey olduğu öne çıkmaz. Daha çok “Ne?” sorusuna cevap verir: Ne okuyorsun? — Kitap.

Belirli nesne, belirtme eki alır. Belli bir kişi veya şeyden söz edersin: Hangi kitabı okuyorsun? — Dün aldığım kitabı.

Belirsiz nesne	Belirli nesne
Kitap okuyorum.	Kitabı okuyorum.
Çay içiyorum.	Çayı içiyorum.
Ekmek aldım.	Ekmeği aldım.
Film izledik.	Filmi izledik.

Belirtme ekinin biçimleri -ı, -i, -u, -ü olur. Eki genellikle sözcüğün son ünlüsüne göre seçersin:

Son ünlü	Belirtme eki	Örnekler
a, ı	-ı	çay → çayı, kitap → kitabı, ağaç → ağacı
e, i	-i	film → filmi, ekmek → ekmeği
o, u	-u	yol → yolu, su → suyu
ö, ü	-ü	göz → gözü, süt → sütü

Ünlüyle biten yalın adlara belirtme eki eklerken araya y girer: araba → arabayı, kedi → kediyi, su → suyu. Bazı sözcüklerde son ünsüz yumuşar: kitap → kitabı, ağaç → ağacı, ekmek → ekmeği. Burada yumuşama, sondaki sesin değişmesidir: bu örneklerde p → b, ç → c, k → ğ olur.

Ek seçerken bildiğin ses kurallarını hatırla. Bazı sözcükler genel ünlü uyumuna uymaz: saat → saati, gol → golü.

Belirtme eki alan nesneler

Kişi zamirleri ve özel adlar nesne olduğunda belirtme eki alır. İyelik ekli bir adla kişiye ait belli bir şeyi anlatırken de belirtme eki kullanırsın:

Nesnenin türü	Örnekler
Kişi zamiri	Beni dinle. Seni aradım. Onu gördüm. Bizi bekle.
Özel ad	Ali'yi gördüm. Ankara'yı gezdim.
Kişiye ait belli bir şeyi anlatan iyelik ekli ad	Arabamı yıkadım. Onun kitabını okudum.

Ali gördüm yerine Ali'yi gördüm de. Özel adlara gelen belirtme ekini kesme işaretiyle ayır.

Üçüncü kişi iyelik ekinden sonra belirtme eki gelirken araya n girer: onun kitabı → onun kitabını, onun evi → onun evini. Bu, bütün iyelik ekleri için geçerli değildir: benim arabam → benim arabamı, benim evim → benim evimi.

Okul çantası, çay bardağı, Türk kahvesi gibi ad grupları da üçüncü kişi iyelik eki taşır. Ancak bu ek burada bir kişiye ait olmayı göstermez; bir şeyin türünü anlatan iki adı birleştirir. Bu gruplara belirtisiz isim tamlaması denir. Belirsiz nesne olarak kullanıldıklarında belirtme eki almazlar: Bir okul çantası aldım. Türk kahvesi içtim. Belli bir nesneyi anlatırken belirtme eki eklenir: Dün aldığım okul çantasını kullandım.

Bir okul çantasını aldım da uygun bağlamda doğrudur: Vitrindeki bir okul çantasını aldım; diğerlerini beğenmedim. Burada belli bir çantayı seçtiğini anlatırsın.

Konuşma içinde nesnenin değişmesi

Bir şeyden ilk kez söz ederken eksiz nesne kullanabilirsin. Sonra aynı şeyden söz ederken belirtme eki kullanırsın.

Dün bir çanta aldım. Bugün çantayı işe götürdüm.

İlk cümlede yeni bir çantadan söz ediyorum. İkinci cümlede hangi çanta belli: dün aldığım çanta.

Ama “ilk kez söz etmek” her zaman eksiz nesne kullanmak demek değildir. Konuştuğun kişi nesneyi ortamdan da anlayabilir.

Masada tek bir anahtar var. Arkadaşına söylüyorsun:

Anahtarı bana verir misin?

Anahtardan daha önce söz etmedin. Ama ikiniz de hangi anahtar olduğunu biliyorsunuz.

Bu, şu, o ile gösterdiğin bir nesne de belirtme eki alır:

Bu filmi izledim.
Şu elmayı alacağım.
O çantayı çok beğendim.

Quick check

Try one question now.

Bu daha önce izledik; başka bir şey açalım.

Check your answer when you are ready. No sign-in needed.

Bir kitap ve bir kitabı

Bir sözcüğü bulunan bir nesne her zaman eksiz olmaz.

Yapı	Örnek ve anlam
bir + eksiz isim	Tatilde bir kitap okuyacağım. Hangi kitap olduğu belli değil veya önemli değil.
bir + belirtme ekli isim	Raftaki bir kitabı arıyorum. Aklımda belli bir kitap var.

— Ne arıyorsun?

— Bir kitabı arıyorum. Adı Küçük Prens. Dün buraya koydum.

Konuşan kişi belli bir kitabı arıyor. Dinleyen kişi kitabı daha önce bilmiyor olabilir.

Bir kitabı yanlış değildir. Bir kitap okudum ve bir kitabı okudum farklı bağlamlarda kullanılabilir. Seçim yaparken yalnızca bir sözcüğüne değil, anlatmak istediğin anlama bak.

Nesnenin cümledeki yeri

Söz dizimi, sözcüklerin cümledeki sırasıdır. Örneğin Ben kitap okuyorum cümlesinde sıra ben + kitap + okuyorum şeklindedir.

Belirsiz nesne, normal söz diziminde fiilin hemen önünde bulunur. Yer ve zaman sözlerini genellikle nesneden önce koyarsın.

Akşam evde kitap okuyorum.

Dün marketten ekmek aldım.

Belirli nesnenin yeri daha esnektir. Nesne ile fiil arasına başka sözler girebilir:

Akşam evde kitabı okuyorum.

Kitabı akşam evde okuyorum.

Bu iki cümlede de aynı belli kitaptan söz ediliyor. İkinci cümlede kitap cümlenin başına geliyor; yer ve zaman bilgisi nesne ile fiilin arasında bulunuyor.

Belirsiz nesneyle cümle kurarken kitap okumak, çay içmek, ekmek almak gibi grupları birlikte düşün. Yer ve zaman bilgisini bu grubun önüne koy.

Kısa kontrol listesi

Nesneyi seçerken şu sırayla düşün:

Genel olarak ne yaptığını mı söylüyorsun? Eksiz nesne kullan: Çay içiyorum.
Belli bir şeyden mi söz ediyorsun? Belirtme eki kullan: Çayı içiyorum.
Nesnenin önünde bir var mı? Anlamı kontrol et: bir kitap da bir kitabı da mümkün.
Nesne eksiz mi? Normal söz diziminde onu fiilin hemen önüne koy: Sabah çay içiyorum.
Nesne bir kişi zamiri, özel ad ya da kişiye ait belli bir şeyi anlatan iyelik ekli ad mı? Belirtme ekini kullan: Onu gördüm. Ali'yi aradım. Arabamı yıkadım. Onun kitabını okudum. Okul çantası, çay bardağı gibi tamlamalarda ise sondaki ek tek başına belirtme eki kullanmanı gerektirmez. Anlama bak: Bir çay bardağı aldım. Bu çay bardağını yıkadım.

Temel fark: Film izledim yaptığın işi anlatır; filmi izledim belli bir filmden söz eder.

1.Hangi şeyden söz ediyorsun?

2.Ekli ve eksiz nesne

2.1Belirtme eki alan nesneler

3.Konuşma içinde nesnenin değişmesi

Try one question now.

4.Bir kitap ve bir kitabı

5.Nesnenin cümledeki yeri

6.Kısa kontrol listesi

Now make it stick.