Belirli ve öğrenilen geçmişte kanıt kaynağı.

Geçmişteki bir olayı anlatırken yalnızca ne olduğunu değil, bilgiyi nasıl edindiğini de gösterebilirsin. -dı ve -mış seçimi; doğrudan tanıklık, başkasından öğrenilen bilgi ve sonuçtan yapılan çıkarım arasında ayrım kurmana yardımcı olur. Ancak bu seçim, bilginin kesin olup olmadığını tek başına belirlemez.

1.Olay ile bilgi kaynağını ayır

Kanıt kaynağı, anlattığın bilgiyi nereden edindiğindir. Aynı olay, farklı bilgi kaynaklarına göre farklı biçimlerde anlatılabilir.

Üç cümlede de söz konusu olay Ece'nin çıkmasıdır. Değişen, konuşanın bu bilgiye nasıl ulaştığını sunma biçimidir. Son örnekteki belirtiler bir çıkarımı destekler; olayın gerçekleştiğini kesin olarak kanıtlamaz.

2.Biçimleri kısaca hatırla

Belirli geçmiş zaman eki -dı, öğrenilen geçmiş zaman eki -mış olarak gösterilir. Ekler ünlü uyumuna göre değişir; -dı ekinde ünsüz benzeşmesi de görülür.

Ek	Biçimleri	Örnekler
Belirli geçmiş zaman	-dı, -di, -du, -dü	kaldı, geldi, buldu, güldü
Sert ünsüzden sonra belirli geçmiş zaman	-tı, -ti, -tu, -tü	baktı, geçti, konuştu, düştü
Öğrenilen geçmiş zaman	-mış, -miş, -muş, -müş	kalmış, gelmiş, bulmuş, gülmüş

Kişi ekleri de iki yapıda farklı olabilir: geldim / gelmişim, geldin / gelmişsin, geldik / gelmişiz. Burada önemli olan, bildiğin bu biçimleri bilgi kaynağına uygun seçmektir.

Olumsuz biçimde -ma / -me, geçmiş zaman ekinden önce gelir. Soru parçacığı ünlü uyumuna uyar ve ayrı yazılır:

Biçim	Belirli geçmiş	Öğrenilen geçmiş
Olumsuz	gelmedi	gelmemiş
Soru	geldi mi?	gelmiş mi?

Gelmiş mi?, her bağlamda önceden aktarılmış bir bilgi olduğunu varsaymaz; belirtilerden bir sonuç çıkarması beklenen kişiye de yöneltilebilir.

3.-dı: Doğrudan tanıklık ve olgu olarak sunma

-dı, doğrudan gördüğün, duyduğun ya da yaşadığın olayları anlatırken sık kullanılır. Doğrudan tanıklık yalnızca gözle görmek değildir.

Bununla birlikte -dı, mutlaka olaya tanık olduğun anlamına gelmez. Tarihî bilgileri veya güvenilir kabul ettiğin kayıtları da kaynaklarını öne çıkarmadan, birer olgu olarak sunabilirsin.

• Türkiye Cumhuriyeti 1923'te kuruldu.
• Kargo takip kaydına göre paket dün teslim edildi.

İkinci örnekte bilgi kaynağı açıkça bir kayıttır. Yine de konuşan, teslim olayını doğrulanmış bir bilgi olarak sunduğu için -dı kullanır.

4.-mış: Aktarılan bilgi, çıkarım ve yeni fark etme

-mış, olayın kendisine doğrudan tanık olmadığını, bilgiyi başka bir yoldan edindiğini belirginleştirebilir. Bu kullanımda iki temel kaynağı ayırmak yararlıdır.

Bilgi kaynağı	Nasıl öğreniyorsun?	Örnek
Başkasının anlatımı	Biri olayı sana aktarıyor.	Annem söyledi: Dayım dün hastaneden çıkmış.
Sonuç veya belirti	Bir durumu gözleyip önceki olaya ilişkin sonuç çıkarıyorsun.	Geceyi görmedim ama sabah her yer bembeyazdı. Gece kar yağmış.

İlk örnekte doğrudan duyduğun şey, annenin sözleridir; dayının hastaneden çıkışına tanık değilsin. İkinci örnekte ise kar yağışını değil, yerdeki karı görüyorsun.

4.1Yeni fark edilen durum

-mış, bir durumu yeni fark ettiğini veya şaşırdığını da gösterebilir. Bu kullanıma miratif kullanım denir; vurgu, bilginin başkasından gelmesinde değil, konuşanın o anda farkına varmasındadır.

İlk örnekte büyümenin sonucunu şimdi görüyorsun. İkinci örnekte yemeğin hazırlanmasına doğrudan tanık olsan da tadının ne kadar güzel olduğunu yeni fark ediyorsun. Bu nedenle -mış kullanmak, her zaman olaya tanık olmadığın anlamına gelmez; yeni fark etme veya beklenmedik bir sonuç karşısındaki tepki de ek seçimini açıklayabilir.

5.Aynı bilgiyle neden iki farklı ek kullanılır?

Ek seçimi yalnızca bilginin nereden geldiğine değil, konuşanın onu nasıl sunduğuna da bağlıdır. Bu nedenle bazı bağlamlarda iki ek de mümkündür; ancak vurgu aynı değildir.

İlk cümlede bilginin sonradan öğrenildiği öne çıkar. İkinci cümlede ise öğrenilen bilgi kabul edilir ve kararın dayanağı olarak sunulur. -dı kullanılması, konuşanın treni gördüğü anlamına gelmez.

Kaynağı açıkça belirtmek istediğinde Ayşe'nin söylediğine göre, kayıtlara göre veya gördüğüm kadarıyla gibi ifadelerden yararlanabilirsin. Bu ifadelerden sonra hangi ekin geleceğini tek bir ezber kuralıyla belirleyemezsin; cümlenin anlamına ve sunuluşuna bakmalısın.

6.Seçimini kontrol et

Bir geçmiş zaman cümlesi kurarken şu sırayı izle:

1. Kaynağı belirle: Olayı yaşadın mı, birinden mi öğrendin, belirtilerden mi çıkardın, bir durumu şimdi mi fark ettin?
2. Vurguyu seç: Olayı bir olgu olarak mı sunuyorsun, dolaylı yoldan öğrendiğini veya yeni fark ettiğini mi öne çıkarıyorsun?
3. Bağlamı kontrol et: Kaynak önemliyse onu ayrıca belirt; yalnızca eke güvenme.