Şimdiki ve geniş zamanın rivayeti
Şimdiki ve geniş zamanın rivayetiyle aktarılan durumları ve alışkanlıkları ayırt et; kişi eklerini, olumsuz biçimleri ve soru yapılarını örneklerle öğren.
Başkasından öğrenilen durumlar ve alışkanlıklar
Birinin şu sıralar ne yaptığını ya da genellikle nasıl davrandığını başkasından öğrendiğinde çalışıyormuş ve çalışırmış gibi biçimler kullanabilirsin. Şimdiki zamanın rivayeti bir süreci veya geçici durumu, geniş zamanın rivayeti ise bir alışkanlığı veya genel özelliği aktarır.
Bu yapılarla:
- devam eden bir durumu başkasından öğrendiğin bilgi olarak aktarabilirsin;
- birinin alışkanlıklarını ve genel özelliklerini anlatabilirsin;
- olumlu, olumsuz ve soru biçimlerini ayırt edebilirsin.
Ece’yle konuştum. Deniz bu aralar evden çalışıyormuş.
Ece, Deniz’i iyi tanıyor. Deniz genellikle sabah erken kalkarmış.
İlk cümlede geçici bir çalışma düzeni, ikinci cümlede alışkanlık aktarılıyor.
Eklerin sırası ve kişi çekimi
Temel sıra fiil + şimdiki/geniş zaman eki + rivayet eki + kişi eki biçimindedir. Rivayet eki, ek fiilin imiş biçiminin fiile eklenmesiyle oluşur.
Ek fiil ayrı da yazılabilir: geliyor imiş → geliyormuş, gelir imiş → gelirmiş. Bitişik yazıldığında imiş biçiminin başındaki i düşer; kalan ek ünlü uyumuna uyar.
Şimdiki zaman eki -yor, o ünlüsüyle bittiği için ardından -muş gelir: geliyormuş, okuyormuş.
Geniş zamanda rivayet eki, önündeki biçimin son ünlüsüne göre değişir:
| Son ünlü | Rivayet eki | Örnek |
|---|---|---|
| a, ı | -mış | bakarmış |
| e, i | -miş | gelirmiş |
| o, u | -muş | okurmuş |
| ö, ü | -müş | görürmüş |
Kişi ekini rivayet ekinden sonra getir:
| Kişi | Şimdiki zamanın rivayeti | Geniş zamanın rivayeti |
|---|---|---|
| Ben | geliyormuşum | gelirmişim |
| Sen | geliyormuşsun | gelirmişsin |
| O | geliyormuş | gelirmiş |
| Biz | geliyormuşuz | gelirmişiz |
| Siz | geliyormuşsunuz | gelirmişsiniz |
| Onlar | geliyorlarmış | gelirlermiş |
Üçüncü çoğul kişide geliyormuşlar ve gelirmişler biçimleri de kullanılır. Tablodaki biçimler de bu alternatifler de doğrudur.
Birinci kişi biçimleri de doğaldır. Kendinle ilgili bir bilgiyi başkasından duyabilirsin: “Annemin söylediğine göre küçükken çok soru sorarmışım.”
Süreç ile alışkanlığı ayırmak
İki yapı arasındaki temel fark bilginin kaynağı değil, anlatılan durumun niteliğidir. Her ikisi de başkasından öğrenilen bilgiyi aktarabilir.
| Anlatmak istediğin | Uygun yapı | Örnek |
|---|---|---|
| Şu sıralar devam eden süreç | Şimdiki zamanın rivayeti | Elif yeni bir kitap yazıyormuş. |
| Düzenli alışkanlık | Geniş zamanın rivayeti | Elif her yaz bir kitap yazarmış. |
| Genel özellik | Geniş zamanın rivayeti | Bu bitki gölgede de yetişirmiş. |
| Masalda süregelen durum | Geniş zamanın rivayeti | Bir varmış bir yokmuş… Küçük bir köyde yaşlı bir adam yaşarmış. |
Bu aralar, şu sıralar gibi ifadeler geçici durum yorumunu; genellikle, her yaz gibi ifadeler alışkanlık yorumunu destekler. Ancak bunlar kesin eşleştirme kuralları değildir. Şimdiki zaman da mevcut bir alışkanlığı anlatabilir.
Murat’ın kardeşi anlattı: Murat bu aralar her sabah koşuyormuş.
Murat’ın kardeşi anlattı: Murat tatilde bile her sabah koşarmış.
İlk cümle şu dönemdeki düzenini, ikinci cümle daha genel bir alışkanlığını öne çıkarıyor.
Rivayet eki, olayın mutlaka geçmişte olduğunu göstermez. Zamanı bağlam ve zaman ifadeleri belirler:
- Şimdi: Ayşe’yi aradım; toplantı hâlâ devam ediyormuş.
- Geçmişte: Dedemin anlattığına göre bu yol eskiden köye kadar uzanıyormuş.
- Geçmiş alışkanlık: Annemin söylediğine göre dedem gençken işe yürüyerek gidermiş.
Yeni fark etme ve şaşırma: Rivayet eki, konuşanın o anda fark ettiği bir durumu da anlatabilir. Bu kullanımda bilgi başkasından duyulmuş olmak zorunda değildir.
Arkadaşının yaptığı yemeği tadınca: “Sen çok güzel yemek yapıyormuşsun!”
Arkadaşın zor soruların hepsini cevaplayınca: “Meğer sen bu konuyu ne iyi bilirmişsin!”
Bu örneklerde ikinci kişi biçimleri, karşındaki kişinin bir özelliğini yeni fark ettiğini gösterir. Benzer anlam isim cümlelerinde de görülür: Kitabın sayfalarını karıştırırken “Bu kitap ne kadar da uzunmuş!” diyebilirsin. Buradaki uzunmuş, şimdiki veya geniş zamanın rivayeti değil, ek fiilin rivayet biçimidir.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Olumsuz biçimler
Şimdiki zamanın olumsuz biçimine -muş eklenir. Daha önce öğrendiğin ünlü daralması burada da korunur: gelmiyor → gelmiyormuş, başlamıyor → başlamıyormuş.
Geniş zamanın olumsuz rivayetinde bütün kişilerde -mazmış / -mezmiş kullanılır. Yalın geniş zamandaki gelmem, gelmeyiz biçimlerinden farklı olarak birinci kişilerde de z bulunur.
| Kişi | Şimdiki zamanın olumsuz rivayeti | Geniş zamanın olumsuz rivayeti |
|---|---|---|
| Ben | gelmiyormuşum | gelmezmişim |
| Sen | gelmiyormuşsun | gelmezmişsin |
| O | gelmiyormuş | gelmezmiş |
| Biz | gelmiyormuşuz | gelmezmişiz |
| Siz | gelmiyormuşsunuz | gelmezmişsiniz |
| Onlar | gelmiyorlarmış | gelmezlermiş |
Üçüncü çoğul kişide gelmiyormuşlar ve gelmezmişler de doğrudur.
Yalın geniş zamanın birinci kişi olumsuzluğunu bu yapıya taşıma.
✓ Anneme göre küçükken sebze yemezmişim.
✗ Anneme göre küçükken sebze yememmişim.
Burada doğru sıra ye-mez-miş-im biçimindedir.
Soru biçimleri ve yazım
Cümlenin yüklemini sorarken sıra zamanlı fiil + soru eki + rivayet ve kişi ekleri olur. Soru eki ayrı yazılır; ardından gelen rivayet eki ona bitişir. İki ünlü arasına y girer.
| Yapı | Soru |
|---|---|
| Şimdiki zaman, olumlu | geliyor muymuş? |
| Şimdiki zaman, olumsuz | gelmiyor muymuş? |
| Geniş zaman, a/ı uyumu | bakar mıymış? |
| Geniş zaman, e/i uyumu | gelir miymiş? |
| Geniş zaman, o/u uyumu | okur muymuş? |
| Geniş zaman, ö/ü uyumu | görür müymüş? |
| Geniş zaman, olumsuz | gelmez miymiş? |
Kişi eki de soru ekinin bulunduğu bölüme gelir: geliyor muymuşsun, gelir miymişiz. Üçüncü çoğul kişide geliyorlar mıymış, gelirler miymiş kullanabilirsin.
— Selin’le konuştun mu? Hâlâ Ankara’da yaşıyor muymuş?
— Evet, orada yaşıyormuş.
— Duyduğuma göre yeni komşunu tanıyorsun. Genellikle erken kalkar mıymış?
— Evet, her gün altıda kalkarmış.
Yazımı kontrol ederken önce soru ekini ayır: geliyor muymuş? Ardından y, rivayet eki ve varsa kişi ekini aynı sözcükte tut: geliyor muymuşsun?
Anlamı ve biçimi kontrol et
Geliyor / gelir ile konuşan bilgiyi doğrudan sunar. Geliyormuş / gelirmiş ile bilginin başkasından öğrenildiğini gösterebilirsin. Bu, bilginin mutlaka yanlış olduğu anlamına gelmez. Bağlama göre bu biçimler yeni fark etme veya şaşırma da bildirebilir.
Geliyordu ve gelirdi geçmişi anlatır; geliyormuş ve gelirmiş ise yalnızca geçmişle sınırlı değildir:
O sırada dışarı baktım; yağmur yağıyordu.
Az önce annemle konuştum; orada şu anda yağmur yağıyormuş.
Cümleni kurarken şu sırayı izle:
- Devam eden bir süreç mi, genel bir alışkanlık mı anlattığını belirle.
- Olumlu veya olumsuz zaman biçimini seç.
- Bildirme cümlesinde rivayet ekini, ardından kişi ekini getir.
- Soruda soru ekini ayrı yaz; rivayet ve kişi eklerini ona ekle.
- Olayın zamanını yalnızca -mış biçimine bakarak değil, bağlamla birlikte değerlendir.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated October 12, 2026