Bölgesel söyleyişte ek ve çekim çeşitliliği.

Bölgesel söyleyişte geliyom, geliyon veya gelirik gibi biçimlerle karşılaşabilirsin. Bu biçimleri çözümlemek, yalnızca standart karşılıklarını bulmak değildir: ses değişmesini çekim farklılığından ayırmak, kişi ve zaman bilgisini bağlamda değerlendirmek, konuşurun söyleyişini yazıya aktarırken hangi özelliklerin korunacağına karar vermek gerekir.

1.Çeşitliliği hangi ölçüte göre değerlendirirsin?

Ağız, bir dilin belirli yerleşimlerde veya konuşur topluluklarında görülen söyleyiş ve dil bilgisi özelliklerini kapsar. Bölgesel bir biçimin standart yazı dilinde kullanılmaması, kendi kullanım çevresinde kuralsız olduğu anlamına gelmez. Buna karşılık, tek bir konuşurun tek bir söyleyişi de bütün bir bölgenin kuralını göstermez.

İnceleme sırasında üç düzlemi birbirinden ayır:

• Standart yazı dili: Eğitimde, resmî yazışmada ve genel okura yönelik metinlerde beklenen biçimler.
• Bölgeler üstü gündelik söyleyiş: Farklı bölgelerde karşılaşılabilen kısalmalar ve ses düşmeleri.
• Bölgesel çekim örüntüsü: Belirli ağızlarda birden çok fiilde veya çekim biçiminde tekrarlanan özellikler.

2.Söyleyiş değişmesi mi, çekim farklılığı mı?

Aşağıdaki yazımlar, söyleyiş farklarını görünür kılmak için kullanılan yaklaşık gösterimlerdir; ayrıntılı ses çevriyazısı değildir. Satırlar tek bir ağzın çekim tablosunu oluşturmaz.

Standart biçim	Karşılaşılabilen biçim	İlk çözümleme	Kaçınılması gereken sonuç
geliyorum	geliyom	Şimdiki zaman ve birinci tekil kişi bilgisi korunurken sesçe kısalma görülür.	Bu söyleyişin yalnızca bir yöreye ait olduğunu düşünmek.
geliyorsun	geliyon	Şimdiki zamanlı ikinci tekil kişi biçimi kısalmıştır; sondaki n, bu kullanımda kişi ayrımını taşır.	Standart biçimden yalnızca r sesinin düştüğünü söylemek.
geliyor	geliyo	Şimdiki zaman ekinin sonundaki r söylenmez.	Fiilin zamanının değiştiğini düşünmek.
geliriz	gelirik	Doğu ve Kuzeydoğu Anadolu'daki bazı ağızlarda da görülen bu biçimde, geniş zamanın birinci çoğul kişisi gel-ir-ik olarak çözümlenebilir.	Her z sesinin o ağızda k olduğunu varsaymak.
gelmişiz	gelmişik	Gel-miş-ik çözümlemesinde öğrenilen geçmiş zaman eki korunur; birinci çoğul kişide standart -iz yerine -ik bulunur.	Gelirik diyen her konuşurun mutlaka gelmişik de diyeceğini varsaymak.
geleceğim	gelcem	Bölgeler üstü gündelik konuşmada gelecek zamanlı birinci tekil kişi biçimi sesçe kısalır; sondaki m kişi bilgisini taşır.	Bunu tek başına bölgesel bir çekim özelliği saymak.
geleceğim	gelecağam	Bazı ağızlarda gelecek zamanlı birinci tekil kişi böyle gerçekleşir; gel-e cağ-am biçiminde değil, gel-ecağ-am olarak çözümlenir. Standart biçimle hem ek ünlüleri hem kişi ekinin gerçekleşmesi bakımından karşılaştırılır.	Bu örnekten bütün eklerde aynı ünlü değişmesinin gerçekleştiği sonucunu çıkarmak.
geliyor	geliyi	Bazı ağızlarda şimdiki zamanın -iyi biçimi görülür: gel-iyi. Üçüncü tekil kişi ayrıca bir kişi ekiyle işaretlenmez.	Bunu yalnızca standart -iyor ekinin sonundaki r sesinin düşmesiyle açıklamak.
başlıyor	başlıyır	Bazı ağızlarda şimdiki zamanın -(y)ır türündeki biçimi görülür; burada daralmış fiil tabanını -yır izler.	Sondaki -ır dizisini bağlama ve ağız örüntüsüne bakmadan geniş zaman saymak.
arabayla / benimle / seninle	arabanan / beniminen / seninnen	Vasıta ve birliktelik bildiren ile / -(y)la karşılığında -nan/-nen, -ınan/-inen türünde biçimler bulunabilir. Seninnen, zamire bağlanan -nen biçimini gösterir.	Zamirlerdeki bağlantıyı incelemeden her sözcüğe aynı yüzey biçimini eklemek.
gelirsin	gelirsen	Bazı ağızlarda ikinci tekil kişi eki -sen olarak gerçekleşebilir: gel-ir-sen. Standart kişi eki -sın/-sin/-sun/-sün dizisinden burada -sin kullanılır.	Bu biçimi her bağlamda standart dildeki şart çekimiyle özdeşleştirmek.

Geliyom ile gelirik aynı türden bir değişiklik olarak ele alınmamalıdır. İlkinde standart biçimle karşılaştırıldığında sesçe daralmış bir söyleyiş görülür. İkincisinde ise birinci çoğul kişi çekiminin nasıl kurulduğu ayrıca incelenmelidir.

Gelmişik, kişi ekindeki farklılığı başka bir zaman çekiminde karşılaştırmaya yarar. Aynı konuşurda gelirik–gelmişik ve bilir ik değil, bilirik–bilmişik çiftlerinin bulunması, birinci çoğul kişide tekrarlanan bir -k örüntüsünü destekler; yine de bütün zaman ve kipler için yeterli kanıt oluşturmaz.

Buradaki karşılaştırma, biçimlerin günümüzde nasıl eşleştiğini gösterir; tarihsel gelişmelerinin tek başına kanıtı değildir.

3.Kişi ve zamanı bağlamla çözümleme

Bir biçimi tanırken yalnızca son sesine bakma. Özne, zaman belirteci, önceki cümle ve aynı konuşurun diğer çekimleri birlikte değerlendirilmelidir. Türkçede özne açıkça söylenmeyebildiğinden, kişi ekindeki küçük bir fark önemli olabilir.

Kişi eki ile şart ekini ayırma: İkinci tekil kişide -sen kullanan bir konuşurun Sen her sabah buraya gelirsen sözü, uygun bağlamda standart Sen her sabah buraya gelirsin karşılığında olabilir. Standart Yarın buraya gelirsen konuşuruz cümlesinde ise çözümleme gel-ir-se-n biçimindedir: -se şartı, -n kişiyi işaretler. Yazılı yüzey biçiminin aynı olması, ek sınırlarının ve işlevlerinin de aynı olduğunu göstermez; devam cümlesini ve konuşurun başka kişi çekimlerini karşılaştır.

Zaman belirteçleri çözümlemeyi destekler; fiil ekinin yerine geçmez. Örneğin Yarın geliyorum cümlesinde şimdiki zaman biçimi gelecek bir düzenlemeyi anlatabilir. Bölgesel söyleyişte de çekim biçimi ile bağlamdaki zaman yorumu ayrı ayrı belirlenmelidir.

4.Bir örnekten çekim sistemi çıkarma

Bir ağız özelliğini üretken bir kural olarak tanımlamak için karşılaştırılabilir örnekler gerekir. Gelirik biçimini duymak, aynı konuşurun bütün zamanlarda aynı kişi biçimini kullandığını göstermez.

İncelemeyi şu sırayla yürüt:

1. Aynı fiilin kişi biçimlerini karşılaştır. Birinci tekil ve birinci çoğul kişinin nasıl ayrıldığını belirle.
2. Aynı kişiyle farklı fiilleri karşılaştır. Özelliğin tek bir sözcükle sınırlı kalıp kalmadığını araştır.
3. Olumlu, olumsuz ve soru biçimlerini karşılaştır. Bir biçimde görülen kısalmanın diğerlerinde de bulunduğunu peşinen kabul etme.
4. Farklı zaman ve kipleri ayrı incele. Geniş zamanda görülen bir kişi biçimini emir veya geçmiş zaman çekimine kendiliğinden taşıma.
5. Konuşur ve kullanım ortamını kaydet. Yaş, yerleşim, konuşma hızı ve resmiyet derecesi çeşitliliği etkileyebilir.

Standart dildeki ünlü uyumunu bildiğin için belgelenmemiş bölgesel biçimleri kolayca tamamlayabildiğini düşünebilirsin. Ancak bir ağızda hangi ekin hangi ünlüyle kullanıldığı, o ağzın ses ve çekim düzeni içinde belirlenir. Tek bir örnekten eksiksiz ek dizisi üretmek güvenilir değildir.

5.Yazıya aktarırken neyi korursun?

Aktarım yöntemi metnin amacına bağlıdır. Söyleyişi belgelemek ile yalnızca söylenen bilgiyi aktarmak aynı işlem değildir.

Amaç	Uygun yaklaşım	Örnek
Genel okura içeriği aktarmak	Çekimi standartlaştır; anlamı koru.	Ben şimdi eve geliyorum.
Konuşma biçimini görünür kılmak	Seçilen söyleyiş özelliklerini tutarlı biçimde göster.	Ben şimdi eve geliyom.
Dil bilimsel inceleme yapmak	Ses kaydına dayalı, açıklanmış bir çevriyazı yöntemi kullan.	Yaklaşık yazımı ayrıntılı ses kaydının yerine koyma.

Bir görüşme metnini standartlaştırıyorsan bu müdahaleyi belirt. Söyleyişi aynen yansıttığını ileri sürdüğün bir alıntıda ise geliyom biçimini açıklamasız olarak geliyorum biçimine dönüştürme: bilgi içeriği korunabilir, fakat konuşurun dilsel özelliği silinir.

Edebî metinlerde bölgesel biçimler karakterin toplumsal çevresini veya aidiyetini sezdirir. Yine de birkaç dikkat çekici biçimi rastgele birleştirmek, tutarlı bir ağız oluşturmaz. Birbirinden farklı ağız özelliklerini aynı kişiye yüklemek, bilinçli bir üslup tercihinden çok yapay bir taklide dönüşebilir.

6.Çözümleme için son kontrol

Yeni bir ek veya çekim biçimiyle karşılaştığında şu soruları sor:

• Fark yalnızca söyleyişte mi, yoksa kişi ya da zaman işaretlemesinde de mi görülüyor?
• Özne ve bağlam, çözümlememi destekliyor mu?
• Bu özellik bölgeye özgü mü, yoksa daha geniş bir konuşma dilinde de var mı?
• Yorumum tek bir örneğe mi, tekrarlanan bir çekim örüntüsüne mi dayanıyor?
• Yazıya aktarırken içeriği mi, söyleyişi mi korumayı amaçlıyorum?

Temel ilke şudur: Biçimi bağlamda çözümle, örüntüyü karşılaştırmayla belirle, standartlaştırmayı açıkça belirt. Bölgesel çeşitliliği anlamak, standart karşılığı bilmenin yanında o karşılığın hangi ayrıntıları görünmez kıldığını da fark etmektir.