Çok katmanlı yan cümlelerde özne denetimi.

1.Örtük özneyi katman katman izlemek

Çok katmanlı yan cümlelerde bir eylemin öznesi açıkça yazılmasa da o eylemi kimin gerçekleştireceği sınırsız biçimde yorumlanmaz. Özne denetimi, özellikle kişi ve iyelik eki taşımayan bazı isim-fiilli yapılarda, örtük öznenin başka bir yüklemin katılımcısı aracılığıyla belirlenmesidir. Burada amaç, iç içe yapılarda bu bağı izlemek ve denetimi yalnızca bağlamdan anlaşılan gönderimden ayırmaktır.

Bu ayrımı yaparken üç soruya odaklan:

• Her yüklem hangi katılımcıları gerektiriyor?
• İlgili yan cümlenin örtük öznesini hangi katılımcı belirliyor?
• Bir sonraki katmanda bu katılımcı korunuyor mu, değişiyor mu?

2.Denetleyiciyi üst yüklemin yapısı belirler

Örtük öznenin yorumunu belirleyen katılımcıya denetleyici denir. Denetleyiciyi bulmak için yalnızca sözcük sırasına değil, yan cümleyi alan yüklemin anlamına ve kuruluşuna bakmalısın.

Yapı	Örtük öznenin denetleyicisi	Eylemi gerçekleştirecek kişi
Selin, ayrılmayı planladı.	Üst cümlenin öznesi: Selin	Selin ayrılacak.
Selin, Deniz'e erken ayrılmaya söz verdi.	Üst cümlenin öznesi: Selin	Selin erken ayrılacak.
Selin, Deniz'i erken ayrılmaya ikna etti.	Üst cümlenin nesnesi: Deniz	Deniz erken ayrılacak.
Selin, ayrılmaya karar verdi.	Üst cümlenin öznesi: Selin	Ayrılma kararını Selin kendisi için aldı.
Selin, kapıyı açmayı denedi.	Üst cümlenin öznesi: Selin	Kapıyı açmayı deneyen Selin'dir.
Selin, kapıyı açmaya çalıştı.	Üst cümlenin öznesi: Selin	Kapıyı açmaya çalışan Selin'dir.
Selin, Deniz'i konuşmaya zorladı.	Üst cümlenin nesnesi: Deniz	Konuşmaya zorlanan Deniz'dir.
Selin, Deniz'i başvurmaya teşvik etti.	Üst cümlenin nesnesi: Deniz	Başvurması teşvik edilen Deniz'dir.
Selin, Deniz'e erken ayrılmaya izin verdi.	Üst cümlenin yönelme durumundaki ögesi: Deniz'e	Ayrılmasına izin verilen Deniz'dir.

Planlamak, söz vermek, karar vermek, denemek ve bu anlamıyla çalışmak özne denetimini; ikna etmek, zorlamak ve teşvik etmek nesne denetimini gösterir. Bu adlar, denetleyicinin üst cümledeki görevini belirtir. Denetlenen öge ise yan cümlenin örtük öznesidir. İzin vermek yapısında denetleyici, belirtme durumundaki bir nesne değil, izin verilen kişiyi gösteren yönelme durumundaki ögedir. Bu nedenle özne dışındaki bir katılımcının denetimini ararken yalnızca belirtme durumuna bakmamalısın. Bu yapılar, alt eylemin mutlaka gerçekleştiğini de bildirmez: Kapıyı açmayı denemek, kapının açıldığı anlamına gelmez.

Söz vermek yapısındaki Deniz'e, sözün yöneltildiği kişidir; ayrılacak kişiyi belirlemez. İkna etmek yapısındaki Deniz'i ise ikna edilen kişidir ve ayrılma eyleminin örtük öznesini belirler.

3.Çok katmanlı zincirde öznenin değişmesi

Çözümleme sırasında köşeli ayraçları yan cümle sınırlarını göstermek için kullanabilirsin. Aşağıdaki gösterimde Ø, yazılmayan özneyi temsil eder; cümleye eklenecek bir sözcük değildir.

Denetim bağını her katmanda yeniden kurmalısın. En üstteki özneyi bütün alt eylemlere doğrudan taşımak yanlış sonuç verir.

Şimdi aradaki yüklemi değiştir:

Ayşe, müdüre raporu yeniden yazmaya söz vermeyi planladı.

Burada planlayan, söz verecek olan ve raporu yeniden yazacak olan Ayşe'dir. Müdür yalnızca sözün yöneltildiği kişidir. Zincir bu kez Ayşe → Ayşe → Ayşe biçimindedir.

Bu karşıtlık, denetimin yalnızca cümlenin katman sayısından ya da adların konumundan çıkarılamayacağını gösterir. İkna etmek ile söz vermek, aynı alt eylemi farklı katılımcılara bağlar.

4.Denetim ile bağlamsal gönderimi ayırmak

Her yazılmayan özne, denetlenen özne değildir. İyelikle işaretlenen adlaştırılmış bir cümlede özne açıkça bulunabilir; yazılmadığında ise bağlamdan anlaşılabilir. Böyle bir gönderimi, kişi ve iyelik eki taşımayan isim-fiilli denetim yapılarıyla özdeşleştirmemelisin.

Cümle	Yorum
Ece, erken ayrılmayı planladı.	Ayrılacak olan Ece'dir; bu yapıda özne denetimi vardır.
Ece, erken ayrılmak istedi.	-mAk istemek yapısında isteyen de ayrılmak isteyen de Ece'dir.
Ece, Deniz'in erken ayrılmasını istedi.	Yan cümlenin açık öznesi Deniz'dir.
Ece, erken ayrılmasını istedi.	-mAsInI istemek yapısında ayrılacak kişi bağlamdan belirlenir; doğal yorumda Ece'den başka biridir.

Ayrılmasını biçimindeki üçüncü tekil kişi iyelik eki, tek başına belirli bir kişinin adını vermez. Önceki söylem, kimin ayrılmasının istendiğini açıklamalıdır. Özel bir bağlam yoksa Ece, erken ayrılmasını istedi cümlesinde başka bir kişiye gönderme yorumu ağır basar. Ece'nin kendi isteğini anlatmak için Ece, erken ayrılmak istedi denir.

Bu ayrım iç içe yapılarda da sürer:

5.Zarf-fiillerde özne birliği ve ayrı özne

Zarf-fiilli yapılarda da yazılmayan öznenin hangi katılımcıya bağlandığını izlemek gerekir. Ancak bütün zarf-fiil ekleri zorunlu özne birliği gerektirmez. -ArAk ve -Ip ile kurulan, aynı kişinin eylemlerini birbirine bağlayan yapılarda ortak özne yorumu öne çıkar; -ken, -IncA ve -DIğIndA ile kurulan zaman yan cümleleri ise ayrı bir özneye de izin verir.

Cümle	Özne ilişkisi
Eve dönerken Ali'yi gördüm.	Bağlamsız doğal yorumda eve dönen de Ali'yi gören de bendim; Ali ana cümlenin nesnesidir.
Ali eve dönerken ben marketteydim.	Dönen Ali, markette olan bendim; -ken özne birliğini zorunlu kılmaz.
Kapıyı açarak içeri girdim.	Kapıyı açan da içeri giren de bendim.
Kapıyı açıp içeri girdim.	Bu sıralı eylem yapısında iki eylemin öznesi ortaktır.
Ali gelince toplantıya başladık.	Gelen Ali, toplantıya başlayan bizdik; -IncA yan cümlesinin ayrı öznesi vardır.
Ali geldiğinde toplantıya başladık.	Gelen yine Ali'dir; -DIğIndA yapısındaki üçüncü tekil kişi iyelik eki bu özneyle uyumludur.

-DIğIndA yapısında iyelik eki özneye göre değişebilir: Ben geldiğimde Ali uyuyordu ve Biz geldiğimizde Ali uyuyordu cümlelerinde gelenlerle uyuyan kişi farklıdır. Özne açıkça yazılmadığında kişi eki ve bağlam birlikte değerlendirilir.

Çok katmanlı bir yapıda zarf-fiilin hangi eyleme bağlandığını da belirle:

Ayşe, müdürü [Ø kapıyı kapatıp raporu yeniden yazmaya] ikna etmeyi planladı.

Bu çözümlemede kapıyı kapatma ve raporu yeniden yazma, müdürden beklenen eylemlerdir. Planlayan ve ikna edecek olan Ayşe; kapatacak ve yazacak olan müdürdür. Zarf-fiilin öznesini en üstteki Ayşe'ye değil, içinde bulunduğu yan cümlenin özne bağına göre yorumlarsın.

5.Edilgenlikte iki ayrı değişimi görmek

Edilgenlik, denetleyicinin cümledeki görevini değiştirebilir:

• Etken: Ayşe, müdürü raporu yeniden yazmaya ikna etti.
• Edilgen: Müdür, raporu yeniden yazmaya ikna edildi.

İlk cümlede nesne olan müdür, ikinci cümlede öznedir. Buna rağmen her iki cümlede de raporu yeniden yazacak kişi müdürdür. İkna eden kişi edilgen cümlede belirtilmemiştir; bu kişiyle yan cümlenin örtük öznesini karıştırma.

İsim-fiilin kendisi edilgenleştiğinde ise başka bir ayrım ortaya çıkar:

Deniz, toplantıya çağrılmayı beklemeye karar verdi.

• Karar veren Deniz'dir.
• Bekleyecek olan Deniz'dir.
• Çağrılacak olan da Deniz'dir.
• Çağıracak kişi bu cümlede belirtilmez.

Burada örtük özne zinciri Deniz'e bağlanır; ancak Deniz, çağıran değil, çağrılan kişidir. Dolayısıyla özneyi bulmak her zaman eylemi yapan kişiyi bulmak anlamına gelmez. Dil bilgisel özne ile eylemi gerçekleştiren kişi edilgen yapılarda ayrılabilir.

6.Çözümleme ve açık anlatım için kontrol listesi

Karmaşık bir cümleyi çözümlerken şu sırayı izle:

1. Yüklemleri ayır: Her isim-fiilin, zarf-fiilin ve çekimli fiilin sınırını belirle.
2. Açık özneleri yerleştir: İlgi ekiyle belirtilmiş yan cümle öznelerini ve zarf-fiilli yapıların açık öznelerini kendi katmanlarına bağla.
3. Her örtük özneyi ayrı değerlendir: İlgili üst yüklemin hangi katılımcıyı denetleyici yaptığını araştır; zarf-fiilli yapılarda özne birliğini ayrıca değerlendir.
4. Çatıyı denetle: Öznenin yapan mı, yapılan işten etkilenen mi olduğunu ayır.
5. Bağlam boşluğunu fark et: İyelikli bir biçimin gönderimi açık değilse kişiyi tahmin ederek kesinleştirme.

Anlatımı sadeleştirmek istediğinde denetim bağını koruyarak cümleyi bölebilirsin:

Ayşe, müdürü raporu yeniden yazmaya ikna etmeyi planladı.

→ Ayşe bir plan yaptı: Müdürü ikna edecek, raporu müdür yeniden yazacaktı.