-dığında, -acağı zaman ve -ana kadar.

Bir olayın gerçekleştiği zamanı, beklenen bir eylemin zamanını veya bir durumun devam ettiği son noktayı anlatmak için farklı yapılar kullanırsın. -dığında, -acağı zaman ve -ana kadar arasındaki seçim, yalnızca zamana değil, iki olay arasındaki ilişkiye de bağlıdır.

1.Üç yapı, üç zaman ilişkisi

Yapı	Temel işlev	Örnek
-dığında	Bir olayın hangi zamanda gerçekleştiğini belirtir.	Eve geldiğimde seni aradım.
-acağı zaman	Beklenen veya planlanan bir eylemin zamanını belirtir.	Evden çıkacağım zaman seni ararım.
-ana kadar	Bir eylemin veya durumun zaman sınırını belirtir.	Sen gelene kadar burada bekleyeceğim.

İlk yapıda bir olay, başka bir olayın zamanını belirler. İkinci yapıda henüz gerçekleşmemiş, beklenen bir eylem öne çıkar. Üçüncü yapıda ise “Ne zamana kadar?” sorusunun cevabı verilir.

2.-dığında: olayın gerçekleştiği zaman

Bu yapı fiil + -DIK + iyelik eki + bulunma durumu eki biçiminde kurulur. Buradaki iyelik eki, yan cümledeki eylemi kimin yaptığını gösterir.

-DIK ekinin biçimleri -dık, -dik, -duk, -dük, -tık, -tik, -tuk, -tük olur. Ek, ünlü ve ünsüz uyumuna uyar. Ardından ünlüyle başlayan iyelik eki geldiğinde k → ğ değişimi görülür: gel-dik-im-de → geldiğimde.

Kişi	Biçim	Örnek
Ben	geldiğimde	Ben geldiğimde toplantı bitmişti.
Sen	geldiğinde	Sen geldiğinde kapıyı açacağım.
O	geldiğinde	O geldiğinde herkes ayağa kalktı.
Biz	geldiğimizde	Biz geldiğimizde kimse yoktu.
Siz	geldiğinizde	Siz geldiğinizde yemek hazır olacak.
Onlar	geldiklerinde	Onlar geldiklerinde bizi aradılar.

Üçüncü tekil kişide iyelik ekinden sonra n gelir: gel-diğ-i-n-de. İkinci tekil kişideki n ise kişi bilgisini veren iyelik ekinin parçasıdır: gel-diğ-in-de. Bu nedenle sen geldiğinde ve o geldiğinde aynı görünür; kişiyi bağlamdan anlarsın.

Diğer uyum örnekleri: baktığımda, seçtiğinde, okuduğunda, gördüğümüzde, koştuğunda, düştüğünde.

Bu yapı her zaman iki eylemin tam aynı anda gerçekleştiğini de göstermez. “Eve geldiğimde seni aradım.” cümlesinde arama, gelişin hemen ardından olabilir. “Eve geldiğimde herkes uyuyordu.” cümlesinde ise uyuma, geliş sırasında devam eder.

3.-acağı zaman: beklenen eylemin zamanı

Bu yapı fiil + -(y)acak / -(y)ecek + iyelik eki + zaman biçiminde kurulur. Zaman ayrı yazılır. Fiil ünlüyle bitiyorsa araya y girer: arayacağım zaman, söyleyeceğin zaman.

Kişi	Biçim
Ben	geleceğim zaman
Sen	geleceğin zaman
O	geleceği zaman
Biz	geleceğimiz zaman
Siz	geleceğiniz zaman
Onlar	gelecekleri zaman

Ünlüyle başlayan iyelik eklerinden önce k → ğ olur: gelecek + im → geleceğim. Gelecekleri biçiminde ise sonraki ek ünsüzle başladığı için k korunur.

Bu yapıyı bir planı, niyeti veya beklenen eylemi zaman noktası olarak göstermek için kullanırsın. Bağlama göre, eylemden hemen önceki hazırlık anını da anlatabilir.

Son örnekte olay geçmiştedir. Ancak evden çıkma, telefonun çaldığı ana göre henüz gerçekleşmemiştir. Yani -acağı zaman, yalnızca bugünden sonraki olaylar için kullanılmaz.

4.-ana kadar: devamın veya beklemenin sınırı

Bu yapı fiil + -(y)ana / -(y)ene + kadar biçiminde kurulur:

• yapana kadar, bitene kadar
• okuyana kadar, söyleyene kadar

Ünlüyle biten fiillerde y kullanılır. Bu yapıya kişi bildiren iyelik eki eklenmez. Eylemi yapan kişiyi gerekirse açıkça söylersin: ben gelene kadar, sen gelene kadar, onlar gelene kadar.

İlk iki örnekte ana cümledeki durum veya eylem, belirtilen sınıra kadar devam eder. Üçüncü örnekte ise dışarı çıkma, o sınırdan önce gerçekleşmez. Yağmur dinince mutlaka hemen çıkılacağı söylenmez.

-ana dek de aynı zaman ilişkisini kurabilir: Sen gelene dek burada kalacağım. Bu kullanım yazı dilinde daha sık görülür.

5.Olumsuzluk ve sık karıştırılan biçimler

-dığında ve -acağı zaman yapılarında olumsuzluk eki, fiilden hemen sonra gelir:

Olumlu	Olumsuz	Anlam
geldiğinde	gelmediğinde	Gelme olayının gerçekleşmediği zamanda
geleceği zaman	gelmeyeceği zaman	Gelmemenin beklendiği veya planlandığı zamanda

İlk cümle, gelmeme durumunda ne yaptığımızı anlatır. İkinci cümle, Ece'nin gelmeyeceğinin önceden belli olduğu durumları anlatır.

Kişi eklerini de karıştırma:

• ✓ Ben geldiğimde konuşuruz. ✗ Ben geldiğinde konuşuruz.
• ✓ Ben geleceğim zaman haber veririm. ✗ Ben gelecek zaman haber veririm.
• ✓ Ben gelene kadar bekle. Bu yapıda ayrıca kişi eki yoktur.

6.Seçim için kısa kontrol

1. Bir olayı başka bir olayın gerçekleştiği zamana mı bağlıyorsun? -dığında kullan: Toplantı bittiğinde seni arayacağım.
2. Beklenen veya planlanan eylemin zamanını mı öne çıkarıyorsun? -acağı zaman kullan: Yola çıkacağım zaman haber veririm.
3. Bir durumun devam ettiği ya da bir eylemin gerçekleşmediği zaman sınırını mı gösteriyorsun? -ana kadar kullan: Sen gelene kadar bekleyeceğim.

Son olarak kişiyi kontrol et: geldiğimde ve geleceğim zaman kişi bilgisi taşır; gelene kadar ise kişiye göre değişmez.