-dık ile adlaştırılan yan cümleler.

1.Bir bilgiyi cümlenin parçası yap

Bir olayı veya durumu bilmek, düşünmek, söylemek gibi fiillerle anlatırken -dık ile adlaştırılan yan cümleleri kullanabilirsin. Bu yapıda ünlü uyumu, iyelik ve durum ekleri önemlidir. Yapı, bağlama göre geçmişteki veya şimdiki bir durumu anlatabilir.

Ece’nin evde olduğunu bölümü tek başına tamamlanmış bir cümle değildir. Ana cümlede bir bilgi adı gibi kullanılır. Buna adlaştırılmış yan cümle denir.

1.1Bilgi mi, istek mi: -dık ve -ma(k)

Bir bilgiyi bilmek, söylemek, duymak ile aktarırken -dık yapısını kullanabilirsin. Bir işin yapılmasını istemek, beklemek ile anlatırken ise -ma / -me + iyelik eki kullanılır. Seçim, ana fiile ve anlatmak istediğin anlama bağlıdır.

Anlam	Örnek
Bilgi	Ece’nin geldiğini biliyorum.
Aktarılan bilgi	Ece’nin geldiğini söyledim.
Duyulan bilgi	Ece’nin geldiğini duydum.
İstek	Ece’nin gelmesini istiyorum.
Beklenen iş	Ece’nin gelmesini bekliyorum.

Söylemek ile iki yapı da mümkündür; anlam değişir: Ece’nin geldiğini söyledim bir bilgiyi aktarır. Ece’ye gelmesini söyledim ise Ece’den gelmesini istediğimi anlatır.

İşi yapacak kişiyle isteyen kişi aynıysa -mak / -mek kullanabilirsin: Gelmek istiyorum. Başka birinin gelmesini istiyorsan Ece’nin gelmesini istiyorum dersin.

2.-dık ekinin biçimini seç

Temel sıra şöyledir:

Fiil kökü veya gövdesi + -dık + iyelik eki + gerekiyorsa durum eki

Ekin ünlüsü, fiilin son ünlüsüne göre değişir. Fiil f, s, t, k, ç, ş, h, p ünsüzlerinden biriyle bitiyorsa ek t ile başlar; diğer durumlarda d ile başlar.

Fiilin son ünlüsü	Ek biçimleri	İyelik ekiyle örnekler
a, ı	-dık / -tık	al → aldığım; yap → yaptığım
e, i	-dik / -tik	gel → geldiğim; git → gittiğim
o, u	-duk / -tuk	oku → okuduğum; konuş → konuştuğum
ö, ü	-dük / -tük	gör → gördüğüm; düşün → düşündüğüm

Ekten sonra ünlüyle başlayan bir iyelik eki gelirse k → ğ olur:

• gel-dik-im → geldiğim
• yap-tık-ın → yaptığın
• oku-duk-u → okuduğu

Ünsüzle başlayan bir ekten önce k kalır: geldikleri.

3.İşi yapan kişiyi göster

İyelik eki, yan cümlede işi yapan kişiyi gösterir. Özne açıkça söylenirse bu temel yapıda benim, senin, onun, bizim, sizin, onların biçimleri kullanılır. Kişi adlarına da ilgi eki gelir: Ece’nin, Murat’ın.

Yan cümlenin öznesi	İyelik ekiyle yapı	Tam cümle
benim	geldiğim	Benim geldiğimi biliyor.
senin	geldiğin	Senin geldiğini biliyor.
onun	geldiği	Onun geldiğini biliyor.
bizim	geldiğimiz	Bizim geldiğimizi biliyor.
sizin	geldiğiniz	Sizin geldiğinizi biliyor.
onların	geldikleri	Onların geldiklerini biliyor.

Tablodaki tam cümlelerde bilmek fiili nedeniyle ayrıca belirtme durumu eki vardır.

Özne bağlamdan anlaşılıyorsa onu ayrıca söylemen gerekmez:

4.Ana cümleye uygun durum ekini ekle

Durum eki iyelik ekinden sonra gelir. Hangi durum ekinin gerektiğini ana cümledeki fiil veya ifade belirler.

Ana cümledeki kullanım	Durum	Örnek
Bir şeyi bilmek	Belirtme: -ı, -i, -u, -ü	Ece’nin geldiğini biliyorum.
Bir şeye inanmak	Yönelme: -a, -e	Ece’nin geldiğine inanıyorum.
Bir şeyden emin olmak	Ayrılma: -dan, -den	Ece’nin geldiğinden eminim.
Bir bilginin açık olması	Durum eki yok	Ece’nin geldiği açık.

Geldiği gibi üçüncü kişi iyelik eki taşıyan biçimlerle durum eki arasına n girer:

• geldiği + n + i → geldiğini
• geldiği + n + e → geldiğine
• geldiği + n + den → geldiğinden

5.Olumsuzluk ve zaman anlamı

Olumsuzluk eki -ma / -me, -dık ekinden önce gelir. Ünlü uyumunu bu ekten sonra yeniden düşün:

Olumlu bilgi	Olumsuz bilgi
geldiğini	gelmediğini
okuduğunu	okumadığını
gördüğünü	görmediğini

-dık tek başına geçmiş zaman bildirmez. Zamanı, cümlenin anlamı ve zaman ifadeleri gösterir.

Geleceğe yönelik bir bilgiyi belirtmek için genellikle -acak / -ecek + iyelik eki kullanılır. Olumsuzluk eki -ma / -me, bu ekten önce gelir; araya y girer: gel-me-y-ecek-i-n-i → gelmeyeceğini. Ünlüyle başlayan iyelik ekinden önce burada da k → ğ olur.

Zaman ve anlam	Örnek
Geçmişte gerçekleşen olay	Ece’nin dün geldiğini biliyorum.
Gelecekte gerçekleşecek olay	Ece’nin yarın geleceğini biliyorum.
Gelecekte gerçekleşmeyecek olay	Ece’nin yarın gelmeyeceğini biliyorum.

İsim veya sıfatla verilen bir bilgiyi adlaştırırken ol- fiilini kullan:

• Ece hasta. → Ece’nin hasta olduğunu biliyorum.
• Ece hasta değil. → Ece’nin hasta olmadığını biliyorum.

6.Kurarken dört adımı kontrol et

1. Bilgiyi seç: Ece bu kitabı okudu.
2. Özneyi ve iyelik ekini belirle: Ece’nin okuduğu.
3. Diğer bilgileri koru: Ece’nin bu kitabı okuduğu.
4. Ana fiile uygun durum ekini ekle: Ece’nin bu kitabı okuduğunu biliyorum.

Kısa hatırlatma: -dık + iyelik eki + gerekiyorsa durum eki. Olumsuzluk eki -dık’tan önce, durum eki iyelik ekinden sonra gelir. Zaman anlamını ise bağlamla birlikte değerlendir.