-dık ile nesneyi ve diğer ögeleri niteleme (B1)

Bir adı daha açık anlatma

Okuduğum kitap, yaşadığın şehir ve konuştuğumuz konu gibi yapılarda -dık sıfat-fiili, bir ad hakkında bilgi verir. Bu yapıyla yalnızca nesneyi değil; yer, kişi, araç gibi başka ögeleri de niteleyebilirsin.

Bir kitap okuyorum. Kitap çok ilginç.

→ Okuduğum kitap çok ilginç.

Bu şehirde yaşıyorsun. Bu şehir çok kalabalık.

→ Yaşadığın şehir çok kalabalık.

Bu örneklerde kitap okuma işini, şehir de yaşama işini yapmaz. İşi yapan kişiyi sıfat-fiildeki iyelik eki gösterir: okuduğum → ben; yaşadığın → sen.

İşi yapanı mı, başka bir ögeyi mi niteliyoruz?

Bu temel yapılarda işi yapanı nitelerken -(y)An, işten etkilenen nesneyi veya başka bir ögeyi nitelerken -dık + iyelik eki kullanırız:

İlk cümle	Nitelediğimiz ad	Niteleme grubu
Çocuk kitap okuyor.	çocuk: okuma işini yapar	kitap okuyan çocuk
Çocuk kitap okuyor.	kitap: çocuk tarafından okunur	çocuğun okuduğu kitap

Kitap okuyan çocuk grubunda okuyan kişi, sondaki çocuktur. Çocuğun okuduğu kitap grubunda ise sondaki kitap, okunan şeydir; okuyan kişiyi çocuğun sözcüğü belirtir.

Çocuğun kitabı okuduğunu anlatmak için:

✗ Kitabı okuduğu çocuk burada.

✓ Kitabı okuyan çocuk burada.

Bu anlamda okuyan kullanılır; çünkü nitelediğimiz çocuk, okuma işini yapan kişidir.

Ek nasıl oluşur?

Temel yapı şöyledir:

fiil kökü veya gövdesi + -dık + iyelik eki + ad

-dık eki ünlü ve ünsüz uyumuna göre değişir. Fiilin son ünlüsüne bak:

Son ünlü	Ek biçimleri	Ben ile örnekler
a, ı	-dık, -tık	aldığım bilet, baktığım fotoğraf
e, i	-dik, -tik	bildiğim adres, seçtiğim gömlek
o, u	-duk, -tuk	bulduğum anahtar, unuttuğum çanta
ö, ü	-dük, -tük	gördüğüm film, öptüğüm bebek

Fiil f, s, t, k, ç, ş, h, p ünsüzlerinden biriyle bitiyorsa ek t ile başlar: bak-tık, seç-tik. Diğer durumlarda d kullanılır: al-dık, gör-dük.

Ek sonundaki k, ünlüyle başlayan iyelik ekinden önce ğ olur:

oku-duk-um → okuduğum
seç-tik-in → seçtiğin
gör-dük-ümüz → gördüğümüz

Ancak -ları / -leri önünde k korunur: okudukları, gördükleri.

İşi yapan kişiyi belirtme

İyelik eki, niteleme grubundaki işi kimin yaptığını gösterir. Özne açıkça söylenirse bu temel yapıda ilgi eki alır: benim, senin, Ayşe'nin, çocuğun.

İşi yapan kişi	Niteleme grubu
ben	benim okuduğum kitap
sen	senin okuduğun kitap
o	onun okuduğu kitap
biz	bizim okuduğumuz kitap
siz	sizin okuduğunuz kitap
onlar	onların okudukları kitap

Kişi belli olduğunda zamiri söylemen gerekmez: Okuduğum kitap ifadesinde okuyan kişi zaten bendir. Benim okuduğum kitap ifadesi ise kişiyi özellikle belirtebilir.

Ayşe bir yemek yaptı. Yemeği çok beğendim.

→ Ayşe'nin yaptığı yemeği çok beğendim.

Çocuk bir resim çizdi. Resim duvarda.

→ Çocuğun çizdiği resim duvarda.

İşi yapan kişiyi belirten söz, iyelik eki taşıyabilir veya bir isim tamlaması olabilir. İlgi ekini bu sözün sonuna getirirsin:

Babam bir şirkette çalışıyor. → Babamın çalıştığı şirket büyük.
Ayşe'nin annesi bir yemek yaptı. → Ayşe'nin annesinin yaptığı yemek çok lezzetli.

İkinci örnekte yemeği yapan kişi Ayşe'nin annesidir. Bu grubun sonuna ilgi eki gelir: Ayşe'nin annesi → Ayşe'nin annesinin.

Üçüncü çoğul kişide onların okuduğu kitap biçimi de kullanılır. Onların okudukları kitap ifadesindeki -ları, kitabın çoğul olduğunu göstermez. Birden fazla kitaptan söz edersen kitaplar dersin.

Quick check

Try one question now.

Bir aşçı çorba hazırlıyor. Çorba çok sıcak. Çorba aşçı mutfakta; aşçının çorba ise masada.

Check your answer when you are ready. No sign-in needed.

Nesne dışındaki ögeleri niteleme

Nitelediğin ad, ilk cümlede farklı bir görevde olabilir. Niteleme grubu adın önüne gelir.

İlk cümle	Niteleme grubu
Bir filmi izledim.	izlediğim film
Bir şehirde yaşıyorum.	yaşadığım şehir
Bir öğretmene soru sordum.	soru sorduğum öğretmen
Bir evden çıktık.	çıktığımız ev
Bir kalemle yazı yazıyorum.	yazı yazdığım kalem

İlk cümledeki adın durum ekini aynen taşımazsın. Ad, yeni cümledeki görevine göre ek alır:

Yaşadığım şehir çok güzel. → Şehir, cümlenin öznesidir.

Yaşadığım şehri seviyorum. → Şehir, sevme işinin nesnesidir.

Yaşadığım şehre geri döndüm. → Şehir, dönüşün yönünü belirtir.

Bu nedenle yaşadığım şehirde de doğru bir yapı olabilir: Yaşadığım şehirde iki müze var. Burada -de, müzelerin yerini belirtir.

Olumsuzluk ve zaman anlamı

Olumsuzluk eki -ma / -me, sıfat-fiil ekinden önce gelir:

oku-ma-dık-ım → okumadığım kitap
bil-me-dik-im → bilmediğim kelime
git-me-dik-imiz → gitmediğimiz yer

-dık sıfat-fiili tek başına yalnızca geçmiş zamanı anlatmaz. Zamanı bağlamdan ve zaman ifadelerinden anlarsın.

Dün okuduğum haber beni şaşırttı. → Geçmişte okudum.

Şu anda okuduğum kitap çok ilginç. → Şimdi okuyorum.

Her gün geçtiğim sokak çok sakin. → Bu işi düzenli olarak yapıyorum.

Gelecekte yapılacak bir işle nesneyi veya başka bir ögeyi nitelemek için -(y)acak / -(y)ecek + iyelik eki kullanabilirsin:

Şimdiki veya geçmişteki eylem	Gelecekteki eylem
Şu anda okuduğum kitap masada.	Yarın okuyacağım kitap masada.
Dün gittiğimiz yer çok güzel.	Yarın gideceğimiz yer çok güzel.

Okuyacağım kitap grubunda okuma işi, gideceğimiz yer grubunda gitme işi henüz gerçekleşmemiştir. İyelik eki yine işi yapan kişiyi gösterir: okuyacağım → ben, gideceğimiz → biz.

Son kontrol

İşi yapan kişiyle sıfat-fiildeki iyelik eki uyumlu olmalıdır.

✗ Benim okuduğun kitap masada.

✓ Benim okuduğum kitap masada.

✓ Senin okuduğun kitap masada.

Okuduğum benim, okuduğun senin yaptığın işi belirtir.

Bir niteleme grubu kurarken şu sırayı izle:

Niteleyeceğin adı seç: kitap.
İşi yapan kişiyi belirle: ben.
Fiile uygun sıfat-fiil ve iyelik eklerini getir: okuduğum.
Grubu adın önüne koy: okuduğum kitap.
Adın yeni cümledeki görevini kontrol et: Okuduğum kitabı sana vereceğim.

1.Bir adı daha açık anlatma

1.1İşi yapanı mı, başka bir ögeyi mi niteliyoruz?

2.Ek nasıl oluşur?

3.İşi yapan kişiyi belirtme

Try one question now.

4.Nesne dışındaki ögeleri niteleme

5.Olumsuzluk ve zaman anlamı

6.Son kontrol

Now make it stick.