Dilek-şart kipiyle istekler.

1.Bir isteği dile getirmek

Bir isteğini -sa / -se ekiyle anlatabilirsin: “Biraz dinlensem.” Bu kullanımda bir koşul koymazsın; yapmak istediğin bir şeyi söylersin. Dilek-şart kipi, başka biriyle ilgili dileğini ya da birlikte yapabileceğiniz bir şeyi de anlatabilir.

Bu sayfada şu kullanımları öğreneceksin:

• Kendi isteğini söylemek: Biraz dinlensem.
• Bir durumun gerçekleşmesini istemek: Yağmur dursa.
• Birlikte yapılacak bir şey önermek: Biraz yürüsek mi?

2.-sa / -se ve kişi ekleri

Yapı şöyledir: fiil kökü veya gövdesi + -sa / -se + kişi eki.

Fiilin son ünlüsü a, ı, o, u ise -sa; e, i, ö, ü ise -se kullanılır:

• al → alsa, çalış → çalışsa, oku → okusa
• gel → gelse, bitir → bitirse, gör → görse, gül → gülse

Kişi	-sa ile	-se ile
Ben	baksam	gelsem
Sen	baksan	gelsen
O	baksa	gelse
Biz	baksak	gelsek
Siz	baksanız	gelseniz
Onlar	baksalar	gelseler

Kişi eki çoğu zaman yeterlidir. Bu yüzden kişi zamirini söylemek zorunda değilsin: Biraz dinlensem.

3.Kendi isteğin ve başkalarıyla ilgili dilekler

-sam / -sem, kendi yapmak istediğin bir işi anlatabilir. Bu biçim, bazen kendi kendine düşünürken kullanılır. İşin yapılacağı kesin değildir.

Bu cümlelerde konuşan kişi bir isteğini dile getirir. Son örnekte olsalar, arkadaşların burada olmasını istemeyi anlatır; bunun gerçekleşeceğini bildirmez.

3.1Sen ve siz biçimleriyle öneriler

-san / -sen ve -sanız / -seniz biçimleriyle karşındaki kişiye öneride bulunabilirsin. Yumuşak bir ses tonuyla söylendiğinde bu cümleler kibar bir öneri olabilir. Siz biçimi, birden fazla kişiye veya saygılı biçimde hitap ettiğin bir kişiye uygundur.

• Çok yoruldun. Biraz dinlensen.
• Öksürüğünüz geçmedi. Doktora gitseniz?

3.2Keşke ile dilekler

Keşke, bir şeyin olmasını ne kadar istediğini vurgular ve cümlenin dilek anlamını belirginleştirir. Özellikle şu anda gerçek olmayan veya gerçekleşmesi kesin olmayan durumlar için kullanılır.

• Çok işim var. Keşke biraz dinlensem.
• Dışarı çıkmak istiyoruz. Keşke yağmur dursa!
• Seni özledik. Keşke sen de burada olsan.

3.3Bari ve ya ile istekler

Günlük konuşmada bari, daha çok istediğin şey gerçekleşmediğinde daha azıyla yetinme isteğini anlatabilir. Cümlenin başında veya dilek-şart biçiminden sonra gelebilir.

• Bugün gelemedi. Bari yarın gelse.
• Bizi ziyaret etmiyor. Arasa bari.

Dilek-şart biçiminden sonra ayrı yazılan ya, öneriyi daha vurgulu yapar. Ses tonuna ve bağlama göre teşvik veya hafif sitem anlatabilir; her zaman kibar bir öneri değildir.

• Çok yoruldun. Biraz dinlensen ya! → Dinlenmeye teşvik.
• Bütün işi ben yapıyorum. Sen de yardım etsen ya! → Hafif sitem.

4.Soru biçimiyle öneri sunmak

Özellikle biz biçimiyle kullanılan -sak mı / -sek mi, birlikte yapılacak bir iş için öneri sunar. Karşındaki kişinin düşüncesini de sorarsın.

Biçim	Örnek	Kullanım
-sam mı / -sem mi	Biraz dinlensem mi?	Kendi yapacağın iş hakkında düşünme veya fikir sorma
-sak mı / -sek mi	Biraz dinlensek mi?	Birlikte yapılacak bir iş önerme

Dinlensem. bir isteği dile getirir. Dinlensem mi? ise kişinin ne yapacağına karar vermeye çalıştığını veya birinin fikrini sorduğunu gösterebilir.

5.Olumsuz istekler

Bir işin yapılmamasını veya bir durumun gerçekleşmemesini istiyorsan fiile önce -ma / -me, sonra -sa / -se ve kişi ekini getirirsin.

Fiil	Olumsuz yapı	Örnek
çalışmak	çalış-ma-sa-m	Bugün hiç çalışmasam.
bitmek	bit-me-se	Bu güzel gün hiç bitmese!
çıkmak	çık-ma-sa-k	Bu akşam dışarı çıkmasak mı?

İlk iki örnek bir dileği anlatır. Son örnek ise dışarı çıkmama önerisidir.

6.İstek mi, koşul mu?

-sa / -se her zaman istek anlatmaz. Cümlenin devamına ve bağlama bak.

Cümle	Anlam
Biraz dinlensem. Çok yoruldum.	Dinlenmek istiyorum.
Biraz dinlensem kendimi daha iyi hissederim.	Dinlenmenin sonucunu söylüyorum.

İlk cümlede istek tek başına dile getirilir. İkinci cümlede dinlensem, daha iyi hissetmenin koşuludur.

Hatırlamak için:

• Biraz otursam. → Kendi isteğim.
• Yağmur dursa! → Bir durumla ilgili dileğim.
• Biraz yürüsek mi? → Birlikte yapabileceğimiz bir şey için önerim.
• Bu akşam dışarı çıkmasak mı? → Bir şeyi yapmama önerim.