Dönüşlü çatı
Dönüşlü çatıda öznenin rolünü, -n ve -ın, -in, -un, -ün eklerini; yıkanmak, taranmak ve giyinmek örnekleriyle yapı ve anlam ilişkisini öğren.
Bir işi kendin yapabilir ve bu işten yine kendin etkilenebilirsin: yıkanmak, taranmak, giyinmek gibi fiiller bu anlamı verebilir. Dönüşlü çatıda önemli olan, işi yapanla işten etkilenenin aynı olmasıdır.
İşi yapan ve işten etkilenen
Özne, cümlede işi yapan kişiyi gösterebilir. Dönüşlü çatıda özne hem işi yapar hem de yaptığı işten etkilenir.
Anne çocuğu yıkadı.
Yıkayan kişi annedir; yıkanan kişi çocuktur. İki farklı kişi vardır.
Çocuk yıkandı.
Çocuk banyoya tek başına girdi ve kendini yıkadı. Bu bağlamda işi yapan da işten etkilenen de çocuktur. Yıkandı fiili dönüşlüdür.
Dönüşlü çatı özellikle günlük bakım işlerini anlatırken kullanılır:
- Banyoda yıkanırsın.
- Aynanın karşısında taranırsın.
- Dışarı çıkmadan önce giyinirsin.
Dönüşlü fiillerin biçimi
Dönüşlü fiillerde sık görülen ekler -n, -ın, -in, -un, -ün biçimleridir. Ek, fiilin köküne veya gövdesine gelir. Zaman ve kişi ekleri bundan sonra eklenir.
Ünlüyle biten fiillerde -n kullanılır: yıka → yıkan, tara → taran. Ünsüzle bitenlerde araya giren ünlü, fiilin son ünlüsüne uyar.
Aşağıdaki tablo ekin ünlü uyumuna göre aldığı biçimleri gösterir; örneklerin hepsi dönüşlü anlam taşımaz.
| Fiilin son ünlüsü | Ek | Örnekler |
|---|---|---|
| a, ı | -ın | kaşımak → kaşınmak; sarmak → sarınmak |
| e, i | -in | giymek → giyinmek; sevmek → sevinmek |
| o, u | -un | soymak → soyunmak; bulmak → bulunmak |
| ö, ü | -ün | örtmek → örtünmek; dövmek → dövünmek |
Yıkandım biçimini şöyle ayırabilirsin:
yıka-n-dı-m → fiil + dönüşlülük eki + geçmiş zaman eki + kişi eki
Bu ekleri her fiile getirerek dönüşlü fiil oluşturamazsın. Kullanılan fiili anlamıyla birlikte öğren. Ayrıca bir fiilde -n bulunması, o fiilin mutlaka dönüşlü olduğunu göstermez.
- Görünmek, “kendini görmek” değil, “belli olmak, gözükmek” anlamına gelebilir: Dağlar buradan görünüyor.
- Bulunmak, “bir yerde olmak” anlamında kullanılabilir: Otel merkezde bulunuyor.
- Sevinmek, “mutlu olmak” demektir: Habere çok sevindim.
- Övünmek, bir özelliğini veya başarısını gururla anlatmak anlamına gelir: Başarısıyla övünüyor.
Bu fiillerin anlamını yalnızca köke “kendini” ekleyerek çıkaramazsın.
-l ile biten köklerde edilgen çatı da -ın, -in, -un, -ün biçimleriyle kurulur: almak → alınmak, bulmak → bulunmak. Biletler alındı. ve Kayıp çanta bulundu. cümlelerinde fiiller edilgendir. Bu nedenle dönüşlü ve edilgen kullanımı ayırmak için biçimle birlikte bağlama da bakmalısın.
Günlük dilde hazırlanmak, süslenmek ve dinlenmek de sık kullanılır: Okula gitmek için hazırlandım., Düğün için süslendim., İşten sonra biraz dinlendim. Bu fiilleri de anlamlarıyla birlikte öğren.
Günlük durumlarda kullanım
Dönüşlü fiili de bildiğin zaman, olumsuzluk ve soru biçimleriyle kullanabilirsin. Dönüşlülük eki bu biçimlerde korunur.
Sabah hazırlığı: Deniz aynanın karşısında saçlarını tarıyor. Deniz taranıyor.
Dışarı çıkma: Henüz pijamalarım üzerimde. Daha giyinmedim.
Soru: Banyodan çıkan arkadaşına soruyorsun: “Yıkandın mı?”
Soğuk hava: Elif battaniyeyi üzerine çekti ve iyice örtündü.
Bu örneklerde özne yalnızca hareketi başlatmaz; hareket doğrudan kendi vücudu veya üzerindeki giysilerle ilgilidir.
Günlük konuşmada saçını taramak, dönüşlü anlamdaki taranmak fiilinden daha yaygın ve doğaldır. Bu yüzden Deniz saçlarını tarıyor. demeyi tercih edebilirsin.
Nesneli ve nesnesiz kullanım
Bu bakım fiillerinin dönüşlü kullanımında nesne yoktur. Yaptığın işi belirli bir giysi veya vücut bölümüyle anlatırken giymek, yıkamak, taramak gibi nesne alabilen fiilleri kullanırsın.
| Nesneli kullanım | Nesnesiz, dönüşlü kullanım |
|---|---|
| Ceketimi giydim. → Giydiğim şey ceketim. | Giyindim. → Üzerime giysilerimi geçirdim. |
| Ellerimi yıkadım. → Yıkadığım bölüm ellerim. | Yıkandım. → Kendimi yıkadım. |
| Saçlarımı taradım. → Taradığım şey saçlarım. | Taranıyorum. → Şu anda kendi saçlarımı tarıyorum. |
✗ Ellerimi yıkandım.
✓ Ellerimi yıkadım.
Ellerimi nesnesiyle yıkamak kullanılır. Yıkandım ise bu bağlamda bütün olarak kendini yıkadığını anlatır.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Kendi zamiriyle anlatım
Aynı anlamı bazen kendi zamiriyle daha açık anlatabilirsin. Ancak dönüşlü fiil ile kendi zamirinin kullanıldığı yapı aynı değildir.
| Dönüşlü fiille | Kendi zamiriyle |
|---|---|
| Ben yıkandım. | Ben kendimi yıkadım. |
| Sen yıkandın. | Sen kendini yıkadın. |
| O yıkandı. | O kendini yıkadı. |
Sağdaki cümlelerde yıkamak fiilinde dönüşlülük eki yoktur. İşi yapanla işten etkilenenin aynı olduğunu kendimi, kendini sözleri gösterir.
Kendim ile kendimi farklı görevlerdedir:
- Kendim yıkandım. → Yıkanma işini başkasının yardımı olmadan yaptım.
- Kendimi yıkadım. → Yıkadığım kişi benim.
Bu anlam için kendimi yıkandım değil, kendimi yıkadım veya yalnızca yıkandım de.
Anlama bakarak karar ver
Aynı ek farklı görevlerde kullanılabilir. Bu yüzden yalnızca fiilin biçimine bakma.
Çocuk banyoda kendi başına yıkandı. → Çocuk kendini yıkadı; dönüşlü kullanım vardır.
Bebek annesi tarafından yıkandı. → Yıkama işini anne yaptı; burada yıkandı edilgen kullanılmıştır.
Bağlam verilmezse bazı cümlelerde işi kimin yaptığı kesin olmayabilir.
Dönüşlü kullanımı tanımak için şu sırayı izle:
- İşi kim yapıyor? Özneyi bul.
- İşten kim etkileniyor? Aynı kişi olup olmadığını kontrol et.
- Fiilin biçimi ve bağlam uygun mu? Yalnızca eke dayanarak karar verme.
Kısaca: Dönüşlü çatıda özne işi kendisi yapar ve işten yine kendisi etkilenir. Yıkanmak, taranmak, giyinmek fiillerini bu anlamla birlikte hatırla.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Vocabulary in this lesson
19 words, ready to study.
Play a word to hear it, then mark it as known — or save it to study later.
Save any of these 19 words and review them later.
Dönüşlü fiiller ve kalıplaşmış anlamlar
19 wordsLast updated October 12, 2026