İşteş çatıda karşılıklılık ve birlikte yapma.

Bir işi başkalarıyla karşılıklı olarak ya da birlikte yapabilirsin. İşteş çatı, bu iki anlamı anlatır. Bu sayfada işteş fiillerin biçimlerini, anlamlarını ve cümlede işi yapan kişilerin nasıl belirtildiğini öğreneceksin.

1.Karşılıklı mı, birlikte mi?

İşteş fiillerde işe birden fazla kişi ya da varlık katılır. İki temel anlam vardır:

• Karşılıklılık: Kişiler aynı işi birbirlerine yönelik yapar.
• Birlikte yapma: Kişiler ya da varlıklar bir işi birlikte yapar; işin birbirlerine yönelik olması gerekmez.

Anlamı belirlemek için yalnızca eke değil, fiile ve cümlenin bağlamına da bak.

2.İşteş fiillerin biçimi

İşteşlik eki -(I)ş biçiminde gösterilebilir. Buradaki I, ünlü uyumuna göre değişen ı, i, u, ü seslerini temsil eder. Ünsüzle biten fiil tabanlarına -ış, -iş, -uş, -üş; ünlüyle bitenlere -ş gelir.

Fiil tabanının son ünlüsü	Ünsüzden sonra ek	Örnek oluşum	İşteş fiil
a, ı	-ış	bak + ış	bakışmak
e, i	-iş	it + iş	itişmek
o, u	-uş	koş + uş	koşuşmak
ö, ü	-üş	gül + üş	gülüşmek
Ünlüyle biten taban	-ş	ağla + ş	ağlaşmak

Zaman ve kişi ekleri işteşlik ekinden sonra gelir: bak-ış-tı-k → bakıştık.

3.Karşılıklı yapılan işler

Karşılıklılık anlamında kişiler birbirleriyle ilişki kurar veya birbirlerine yönelik bir hareket yapar. Bakışmak, selamlaşmak, itişmek bu anlamı taşıyabilir.

Bazı işteş fiillerin anlamı, temel fiilin anlamından uzaklaşmıştır. Görüşmek, çoğu zaman yalnızca birbirini görmek değil, buluşup konuşmak veya bir konuyu konuşmak anlamına gelir. Buluşmak da genellikle bir araya gelmektir.

Sık kullanılan fiil	Örnek	Anlamına dikkat et
Tanışmak	Kursta yeni arkadaşlarla tanıştım.	Birini tanıyor olmak değil, onunla ilk kez ilişki kurup birbirini tanımaya başlamaktır.
Anlaşmak	Toplantı saati konusunda anlaştık.	Burada ortak bir karara varmak demektir; her zaman yalnızca birbirini anlamak değildir. İyi anlaşmak ise uyumlu bir ilişki sürdürmek anlamına da gelir.
Barışmak	Tartışmadan sonra kardeşimle barıştım.	Bir küslüğü veya anlaşmazlığı sona erdirmektir; anlamını bir bütün olarak öğren.
Yazışmak	Arkadaşımla her gün yazışıyoruz.	Birbirine mesaj, mektup veya e-posta yazmaktır; yazmak anlamına karşılıklılık eklenir.
Tartışmak	Toplantıda yeni öneriyi tartıştık.	Bir konuda farklı görüşleri konuşmak veya sözlü olarak çatışmaktır; tartmak fiilinin günlük anlamından çıkarılamaz.
Kucaklaşmak	Uzun süre sonra karşılaşınca kucaklaştık.	Birbirini kucaklamak demektir; kucak + laş biçiminde oluşur.

Sarılmak da karşılıklı bir hareketi anlatabilir: Birbirimize sarıldık. Ancak bu fiil -(I)ş eki taşımaz ve tek başına karşılıklılık gerektirmez: Çocuk annesine sarıldı cümlesi, annesinin de ona sarıldığını söylemez.

Bu yüzden fiili yalnızca eklerine ayırarak değil, yaygın anlamıyla öğren.

4.Birlikte yapılan işler

Bu kullanımda birden fazla kişi veya varlık aynı tür işi birlikte yapar. Birbirlerine yönelik bir hareket yoktur.

Koşuşmak ve uçuşmak gibi fiiller, birlikte yapmanın yanında farklı yönlerde hareket etme anlamı da taşıyabilir. Bu nedenle birlikte koşmak ile koşuşmak her bağlamda aynı değildir: İki kişi aynı hızla yan yana koşabilir; bu durumu mutlaka koşuşmak diye anlatmayız.

5.İşi yapanları cümlede belirtme

İşteş bir fiil birden fazla katılımcı gerektirir; ancak cümlenin öznesi her zaman çoğul olmak zorunda değildir. Diğer katılımcıyı ile veya -(y)lA biçimiyle belirtebilirsin.

Katılımcıların anlatımı	Örnek	Açıklama
Çoğul özne	Biz dün görüştük.	Konuşan kişi ve en az bir başka kişi vardır.
Tekil özne ve diğer kişi	Ben dün Ece’yle görüştüm.	Özne ben, diğer katılımcı Ece’dir.
Söylenmeyen çoğul özne	Dün Ece’yle görüştük.	Yalnızca iki kişiden söz ediliyorsa Ece ve ben anlamı çıkar; yüklem birinci çoğul kişidedir. Bağlama göre biz ve Ece de kastedilebilir.
İki kişinin birlikte belirtilmesi	Ece ile Deniz dün buluştu.	İki kişi bir araya gelmiştir.
Bağlamdan anlaşılan kişi	Yarın yine görüşürüz.	Diğer katılımcı bağlamdan anlaşılır.

Her ile ifadesi de işteş çatı oluşturmaz: Ece’yle film izledim cümlesinde birlikte yapılan bir iş vardır, fakat izlemek işteş bir fiil değildir.

5.1Birbiri zamiriyle karşılıklılık

Karşılıklılığı birbiri zamiriyle de anlatabilirsin. Zamirin eki fiile göre değişir: birbirimize bakmak, birbirimizi görmek. Ancak bu yapıyla işteş fiil her zaman aynı anlama gelmez.

Birbiri ile anlatım	İşteş fiille anlatım	Anlam ilişkisi
Birbirimize baktık.	Bakıştık.	İkisi de karşılıklı bakmayı anlatır.
Birbirimizi gördük.	Görüştük.	İlki yalnızca birbirini görmeyi anlatabilir; ikincisi genellikle buluşup konuşmayı anlatır.
Birbirimize mesaj yazdık.	Yazıştık.	Mesajlaşma bağlamında aynı karşılıklı işi anlatabilirler.

6.Anlamı ve biçimi birlikte kontrol et

Bir fiilin içinde ş bulunması, onun işteş olduğunu göstermez. Örneğin çalışmak fiilindeki ş, işteşlik eki değildir: Bugün tek başıma çalıştım diyebilirsin.

İşteş fiilleri kullanırken şu sırayı izle:

1. Anlamı belirle: Kişiler birbirlerine yönelik mi hareket ediyor, yoksa işi birlikte mi yapıyor?
2. Yerleşik fiili seç: Karşılıklı bakmak için bakışmak, birlikte gülmek için gülüşmek kullanabilirsin.
3. Katılımcıları kontrol et: Diğer kişiyi gerektiğinde ile ile belirt.
4. Yüklemi özneye göre çekimle: Ben Ece’yle görüştüm, ama biz görüştük.

Kısacası, işteş çatı karşılıklılık veya birlikte yapma bildirir. Ancak her çoğul özneli cümle işteş değildir ve her birlikte yapılan iş için işteş bir fiil bulunmaz.