Edebî anlatıda zaman ve bakış açısı geçişleri.

1.Olay zamanı ile anlatma zamanını ayırmak

Edebî anlatıda zaman ve bakış açısı geçişleri, yalnızca olayların ne zaman gerçekleştiğini göstermez; okurun hangi bilgilere, kimin deneyimi üzerinden erişeceğini de belirler. Bir geçişi değerlendirirken fiil çekimini, zaman belirteçlerini, anlatıcının konumunu ve algının kime ait olduğunu birlikte izlemen gerekir.

Bu ayrımlarla bir metinde:

• olayların gerçekleşme sırasını anlatılış sırasından ayırabilir;
• zaman değişiminin sahneleme ve anlatısal mesafe üzerindeki etkisini çözümleyebilir;
• anlatıcı değişmeden gerçekleşen bakış açısı geçişlerini saptayabilir;
• bilinçli belirsizlik ile istemeden oluşan tutarsızlığı ayırt edebilirsin.

Olay zamanı, anlatılanların gerçekleştiği zamandır. Anlatma zamanı, anlatıcının bu olayları aktardığı zamansal konumdur. Anlatılış sırası ise metnin olayları okura hangi sırayla sunduğudur. Bu üçü örtüşmek zorunda değildir.

2.Çekim değişikliği neyi değiştirir?

Zaman ekleri anlatıdaki işlevlerini bağlam içinde kazanır. Bir ekin sözlük düzeyindeki zaman değeriyle metinde yarattığı etkiyi özdeşleştirmemelisin.

Biçim ve örnek	Bu bağlamdaki işlev	Yorumun sınırı
Kapıyı açtı, içeri girdi.	Tamamlanmış olayları art arda vererek olay çizgisini ilerletir.	-dı, kurmaca anlatıcının olaylara tanık olduğunu tek başına kanıtlamaz.
Dışarıda kar yağıyordu.	Geçmişteki sahneye sürmekte olan bir arka plan kurar.	-yordu, yalnızca arka plan için kullanılmaz; bağlamda asıl eylemi de taşıyabilir.
Eve vardığında herkes gitmişti.	Gitme olayını geçmişteki varış noktasından önceye yerleştirir.	-mıştı, burada başkasından duyulmuş bilgi olmak zorunda değildir.
Yıl 1980. Bir çocuk istasyonda bekliyor.	Geçmiş sahneyi anlatısal şimdiki zamanla sunar.	-yor, olayın anlatıcının gerçek şimdisinde geçtiğini göstermez.
Adam mektubu açar, bir süre yüzüme bakar.	Olay dizisini geniş zamanla sahneler.	-r, bu kullanımda alışkanlık bildirmek zorunda değildir.

Anlatısal şimdiki zaman yakınlık ve canlılık sağlayabilir; ancak bu etki otomatik değildir. Kısa cümleler, ayrıntı seçimi ve sahnenin ritmi de okurun olaylara ne kadar yakın hissedeceğini belirler.

3.Geriye dönüş, ileriye gönderme ve sahneleme

Geriye dönüş, anlatının bulunduğu noktadan önceki bir olaya yönelmesidir. İleriye gönderme ise henüz anlatılmamış sonraki bir olaya ilişkin bilgi verir. Bunları saptamak için önce metnin o sırada izlediği olay çizgisini belirle.

Geriye dönüş bir kez kurulduktan sonra her fiilin -mıştı ile çekilmesi gerekmez. Geçmişteki sahne kendi içinde -dı ve -yordu biçimleriyle sürdürülebilir. Zaman ilişkisini bütün paragraf taşır.

Ancak -acaktı her zaman gerçekleşmiş bir geleceği haber vermez:

• Ertesi sabah yola çıkacaktı; nitekim gün doğmadan ayrıldı. → Sonraki anlatım, gerçekleşmeyi doğrular.
• Ertesi sabah yola çıkacaktı, ama yollar kapanınca evde kaldı. → Tasarı gerçekleşmez.

Dolayısıyla ileriye gönderme ile karakterin beklentisini ayırırken yalnızca çekime değil, devamındaki doğrulama veya iptal bilgisine de bak.

4.Anlatıcı ile odak kişiyi ayırmak

Anlatıcı, anlatma işini üstlenen sestir. Odaklanma ise bilginin ve algının kimin sınırları içinde sunulduğuyla ilgilidir. “Kim anlatıyor?” ve “Kimin gördüğünü, bildiğini veya hissettiğini izliyoruz?” sorularının cevapları aynı olmak zorunda değildir.

Üçüncü kişiyle kurulan bir anlatı, bir karakterin duyularıyla sınırlanabilir. Birinci kişiyle kurulan anlatıda ise anlatan kişinin sonradan edindiği bilgiler, geçmişteki deneyiminin sınırlarını aşabilir. Bu nedenle dil bilgisel kişi, bakış açısının tek ölçütü değildir.

Bakış açısı geçişinin başlıca göstergeleri şunlardır:

• Algı erişimi: Bir karakterin göremediği yerdeki ayrıntılar anlatılmaya başlar.
• Zihinsel erişim: Başka bir karakterin düşüncesi veya anısı aktarılır.
• Değerlendirme kaynağı: Bir yargının karaktere mi, anlatıcıya mı ait olduğu değişir ya da belirsizleşir.
• Gösterim merkezi: Burada, şimdi, yarın gibi sözlerin dayandığı konum değişir.

Bu göstergeler tek tek kesin sonuç vermeyebilir. Örneğin burada, anlatıcının bulunduğu yeri de karakterin deneyimlediği yeri de gösterebilir; gönderimi bağlam çözer.

5.İki geçişi birbirinden bağımsız okumak

Zaman geçişi ile bakış açısı geçişi birlikte gerçekleşebilir; fakat biri diğerini zorunlu kılmaz.

İlk örnekteki geçiş, sahnenin belirli bir anını öne çıkarır. İkinci örnekte trenin içinde ise Murat ifadesi, yeni algı merkezini açıkça kurar. Her geçişin böyle bir belirteç taşıması şart değildir; paragraf sınırı, bölüm değişikliği veya algısal ayrıntı da geçişi hazırlayabilir.

6.Geçişleri denetleme yolu

Bir paragrafı çözümlerken veya kendi anlatını gözden geçirirken şu sırayı izle:

1. Zaman dayanağını bul: Olay hangi noktada geçiyor; anlatıcı bu noktaya nereden bakıyor?
2. Sıralamayı çıkar: Önce gerçekleşen olay önce mi anlatılmış, yoksa geri dönüşle mi verilmiş?
3. Bilgi sınırını belirle: Okur kimin algısına, düşüncesine veya sonradan edinilmiş bilgisine erişiyor?
4. Geçiş işaretlerini ara: Çekim, belirteç, kişi adı, mekân veya paragraf değişikliği neyi yeniden kuruyor?
5. Alternatif okumayı dene: Belirsizlik anlamlı bir gerilim mi yaratıyor, yoksa olayın zamanını veya bilginin kaynağını istemeden mi bulanıklaştırıyor?

Temel ayrım: Zaman çekimi, olayların sırası, anlatıcı sesi ve odaklanma birbiriyle ilişkilidir; ancak aynı şey değildir. Başarılı bir çözümleme, yalnızca biçimin değiştiğini saptamaz; bu değişimin okurun neyi, ne zaman ve kimin sınırları içinde öğrenmesini sağladığını açıklar.