Edilgen çatının temel biçimleri.

Bir işi kimin yaptığından çok işin kendisini anlatmak için edilgen çatı kullanılır: Paket gönderildi. Bu bölümde edilgen eklerini seçmeyi, etken bir cümleyi edilgen yapmayı ve gerektiğinde işi yapan kişiyi belirtmeyi öğreneceksin.

1.Edilgen çatı ne anlatır?

Etken cümlede özne işi yapar. Edilgen cümlede ise özne varsa yapılan işten etkilenir. İşi yapan kişi bilinmeyebilir veya cümlede belirtilmesi gerekmeyebilir.

Edilgen yapılar günlük konuşmada, haberlerde ve duyurularda kullanılır:

• Kargon bugün teslim edildi.
• Yeni kütüphane dün açıldı.
• Başvurular cuma gününe kadar kabul edilecek.

2.Edilgen eki nasıl seçilir?

Önce fiilin -mak / -mek ekini çıkar: yazmak → yaz-. Edilgen ekini seçerken fiilin son sesine bak.

Fiilin son sesi	Edilgen eki	Örnekler
Ünlü	-n	yıka- → yıkan-, oku- → okun-
l ünsüzü	-ın, -in, -un, -ün	al- → alın-, sil- → silin-, bul- → bulun-, böl- → bölün-
Diğer ünsüzler	-ıl, -il, -ul, -ül	yaz- → yazıl-, seç- → seçil-, boz- → bozul-, çöz- → çözül-

Ek bir ünlü içeriyorsa bu ünlü, fiilin son ünlüsüne uyar:

Fiilin son ünlüsü	Ekteki ünlü	Örnek
a, ı	ı	yaz- → yazıl-, al- → alın-
e, i	i	seç- → seçil-, sil- → silin-
o, u	u	boz- → bozul-, bul- → bulun-
ö, ü	ü	çöz- → çözül-, böl- → bölün-

2.1Etmek → edilmek

Etmek ile kurulan yapılarda edilgen biçim edilmek olur: et- + -il → edil-. Burada t, ünlüyle başlayan -il ekinden önce d olur. Bu değişmeyi her t ile biten fiile uygulama: at- → atıl-.

• yardım etmek → yardım edilmek: Yaşlı yolcuya yardım edildi.
• iptal etmek → iptal edilmek: Toplantı iptal edildi.
• teslim etmek → teslim edilmek: Paket teslim edildi.
• kabul etmek → kabul edilmek: Başvurular kabul edilecek.

3.Cümle nasıl değişir?

Nesnesi olan etken bir cümleyi edilgen yapmak için şu sırayı izle:

1. Yapılan işten etkilenen kişiyi veya şeyi bul.
2. Bu ögeyi edilgen cümlenin öznesi yap. Varsa -ı, -i, -u, -ü belirtme durumu ekini kaldır.
3. Fiile uygun edilgen ekini getir; zamanı ve anlamı koru.
4. İşi yapan kişiyi yalnızca gerekliyse belirt.

Özne bir kişi zamiri olduğunda fiilin kişi eki de özneye uyar:

• Müdür beni toplantıya çağırdı. → Ben toplantıya çağrıldım.
• Müdür bizi toplantıya çağırdı. → Biz toplantıya çağrıldık.

3.1Öznesiz edilgen cümleler

Gitmek ve geçmek gibi nesne almayan, yani geçişsiz fiillerle de edilgen cümle kurulabilir. Bu cümlelerde özne yoktur; genel bir uygulama, yol tarifi veya yasak anlatılır. Fiil üçüncü tekil kişi biçiminde kullanılır.

• Oraya otobüsle gidilir. → Oraya gitmenin yolunu anlatır.
• Bu yoldan geçilmez. → Bu yolun kullanılmaması gerektiğini bildirir.

Bu kullanım tabelalarda ve duyurularda yaygındır. Oraya ve bu yoldan özne değildir; yer bildirir ve durum eklerini korur.

4.Zaman, olumsuzluk ve soru

Edilgen eki, zaman ve kişi eklerinden önce gelir. Olumsuzluk eki varsa edilgen ekinden sonra kullanılır:

Fiil + edilgen eki + olumsuzluk eki + zaman eki + kişi eki

Anlam	Örnek
Geçmiş zaman	Oda dün temizlendi.
Şimdiki zaman	Oda şimdi temizleniyor.
Gelecek zaman	Oda yarın temizlenecek.
Düzenli yapılan iş	Oda her gün temizlenir.
Olumsuzluk	Oda dün temizlenmedi.
Soru	Oda dün temizlendi mi?

Temizle-n-me-di biçiminde -n edilgenlik, -me olumsuzluk, -di geçmiş zaman bildirir. Soru eki mi ayrı yazılır ve ünlü uyumuna göre değişir: Paket gönderildi mi? Şiir okundu mu?

5.İşi yapan kişiyi belirtme

Edilgen cümlede işi yapan kişiyi söylemek istersen tarafından kullanabilirsin. Bu yapı özellikle haberlerde ve resmî metinlerde yaygındır.

Günlük konuşmada işi yapan kişiyi öne çıkarmak için etken cümle çoğu zaman daha doğaldır:

• Annem pastayı yaptı. → Annemin yaptığı işi anlatır.
• Pasta yapıldı. → Pastanın hazır olduğunu bildirir; yapan kişi belirtilmez.

6.Sık yapılan hatalar ve kısa özet

Yeni bir cümle kurarken şu üç noktayı kontrol et:

• Anlam: İşi yapan kişiyi mi, yapılan işi mi öne çıkarmak istiyorsun?
• Biçim: Ünlüden sonra -n, l sesinden sonra -ın / -in / -un / -ün, diğer ünsüzlerden sonra -ıl / -il / -ul / -ül kullan.
• Cümle: Nesneli etken cümleden edilgene geçerken işten etkilenen öge özne olur; fiilin zamanı ve kişi eki cümleye uyar. Geçişsiz fiillerle öznesiz edilgen cümleler de kurulabilir. İşi yapan kişi gerektiğinde tarafından ile belirtilir.